مهندسی جغرافیایی سرزمین

مهندسی جغرافیایی سرزمین

کاربست برنامه­ ریزی ارتباطی در نظام برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری مناطق کلانشهری (نمونه مطالعاتی: منطقه کلانشهری تهران)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه ریزی شهری،واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران
2 استاد گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران.
3 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران.
چکیده
مقدمه:  ضعف نظام برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری در مقیاس منطقه‌ کلان‌شهری از یک ‌سو و رویکردهای بخشی در مدیریت از سوی دیگر به عدم تعادل­های منطقه ای خصوصاً در منطقه‌ کلان‌شهری تهران انجامیده است.
هدف: پژوهش به دنبال سازوکار مطلوب برنامه ریزی برای تحقق توسعه پایدار در منطقه کلان‌شهر تهران است..
روش شناسی:  شیوه‌ انجام پژوهش، مطالعه‌ موردی و روش جمع‌آوری داده‌ها تشکیل پنل خبرگان و انجام مصاحبه‌ ساختارمند است. مصاحبه با خبرگان بر اساس تعیین ذینفعان در منطقه کلانشهری تهران انجام شد. با توجه به کثرت و گستردگی ذینفعان و با هدف صرفه‌جویی در زمان و هزینه، تحلیل ذینفعان کلیدی مورد توجه قرار گرفت. در تحلیل ذینفعان کلیدی از ماتریس سه ‌بعدی قدرت، مشروعیت و فوریت استفاده شد. با توجه به رویکرد کیفی پژوهش، نمونهگیری به صورت هدفمند (29 نفر) انجام و مصاحبه‌‌ها با نرم‌افزار MAXQDA تحلیل مضمون انجام شد.
قلمرو جغرافیایی پژوهش: منطقه کلانشهری تهران متشکل از 16 شهرستان تهران، ری، شمیرانات، اسلامشهر، بهارستان، پاکدشت، پردیس، پیشوا، دماوند، رباط کریم، شهریار، فیروزکوه، قدس، قرچک، ملارد و ورامین است. همچنین این منطقه کلانشهری شامل 49 شهر و 73 دهستان است.
یافته­ها و بحث: تحلیل مضمون مصاحبه‌ها نشان داد کنش‌های ارتباطی بر تحقق اهداف مجموعه‌ شهری تهران اثرگذار هستند. در تحلیل مضمون متن مصاحبه‌ها، اشتراک واحدهای معنایی در شاخص‌های برنامه‌ریزی ارتباطی مانند «شبکه‌های عمودی پیوندمبنا» و «شبکه‌های افقی پیوندمبنا» از یک سو و «منطق گفتگویی» و «پیوند منافع بازیگران» از سوی دیگر بر اهمیت این کنش‌های ارتباطی در به ثمر رسیدن راهکارهای مدنظر خبرگان تاکید دارد. بنابراین تغییر در سیستم‌های برنامه‌ریزی با مشارکت ذینفعان کلیدی در راستای برنامه‌ریزی ارتباطی می‌تواند شبکه‌سازی روابط مجموعه را درونی و روند تغییر را به سمت تحقق توسعه پایدار، هدایت کند.  
نتیجه­گیری: رویکرد برنامه‌ریزی ارتباطی با مشارکت ذینفعان اصلی در منطقه‌ کلان‌شهری تهران ضروری‌ترین و مهم‌ترین گام از نگاه پژوهش‌های انجام‌شده و خبرگانی که در این پژوهش مصاحبه شده‌اند است تا کنش ارتباطی در روابط عمودی و افقی شبکه بازیگران را ماندگار و بلندمدت نماید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

احمد آخوندی، عباس؛ برک‌پور، ناصر؛ اسدی، ایرج؛ بصیرت، میثم؛ طاهرخانی، حبیب الله. (1387). چشم انداز نظام حاکمیت منطقه کلان شهری تهران. هنرهای زیبا، 33 (33)، 15-26. https://jhz.ut.ac.ir/article_19037.html
آشتیانی عراقی، مجیدرضا؛ سرور، رحیم؛ زیویار، پروانه؛ فلاح تبار، نصرالله. (1399). تحقق مدیریت یکپارچه شهری با تأکید بر نقش و قدرت بازیگران سطوحِ مختلف مدیریت شهری در شهر تهران. پژوهش و برنامه ریزی شهری، 11 (40)، 31-46. https://jupm.marvdasht.iau.ir/article_3724.html , 20.1001.1.22285229.1399.11.40.3.0
اقوامی‌مقدم، عارف (مترجم). (1387). آینده برنامه‌ریزی: چشم‌اندازهای نو در نظریه برنامه‌ریزی (نوشته فلیپ آلماندینگر). تهران: آذرخش. https://doi.org/10.22054/urdp.2019.42544.1128
انوری، نعمت‌الله؛ دریاباری، سید جمال‌الدین. (1397). بررسی مسائل مدیریتی حریم کلان شهر تهران در ارتباط با روند فعلی و آتی تحولات کالبدی و جمعیتی. نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، 10 (2)، 215-238.20.1001.1.66972251.1397.10.2.11.1
برک‌پور، ناصر؛ اسدی، ایرج. (1401). عرصه‌های گذار به مدیریت شهری یکپارچه در ایران با تاکید بر وظایف، کارکردها و صلاحیت‌های شورای شهر و شهرداری. نشریه اقتصاد و برنامه ریزی شهری، 3 (2)، 70-81. https://www.juep.net/article_150029.html , UEP.2022.319517.1151/10.22034
خراشادی‌زاده، حسین؛ سلیمانی مهرنجانی، محمد؛ تولایی، سیمین؛ خیرالدین، رضا؛ عبدلی، قهرمان. (1401). تبیین نظام شهری منطقه کلان شهری تهران. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 22 (65)، 403-422. https://jgs.khu.ac.ir/browse.php?a_id=2935&sid=1&slc_lang=fa , 10.52547/jgs.22.65.403
ربانی، طاها؛ افتخاری، عبدالرضا رکن‌الدین؛ مشکینی، ابوالفضل؛ رفیعیان، مجتبی. (1397). تحلیل موانع نهادی آینده حکمروایی توسعه پایدار کلانشهر تهران. برنامه‌ریزی و آمایش فضا، 22 (1)، 124-153.
رفیعیان، مجتبی؛ معروفی، سکینه. (1390). نقش و کاربرد رویکرد برنامه‌ریزی ارتباطی در نظریه‌های نوین شهرسازی. آرمان‌شهر، 4 (7)، 113-120. https://www.armanshahrjournal.com/article_32687.html
رمضانی قوام‌آبادی، محمدحسین؛ یاوری، اسداله؛ احمدی، مریم. (1398). چالش‌های نظام حقوقی مدیریت یکپارچه شهری در ایران، با تاکید بر تمرکززدایی و توسعه پایدار شهری. جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 9 (36)، 535-554. https://www.jgeoqeshm.ir/article_99269.html , 20.1001.1.22286462.1398.9.4.5.5
سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان تهران. (1401). سالنامه آماری استان تهران سال 1400. تهران: سازمان برنامه و بودجه کشور. https://amar.thmporg.ir/year-book/1400
سهرابی، محمد؛ رضوانی، علی اصغر؛ رجبی، آزیتا. (1398). آسیب‌شناسی ساختارهای نهادی اثرگذار در تحقق مدیریت یکپارچه شهری پایتخت. جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 9 (34)، 747-766.
شیخی، محمد؛ شبستر، محسن. (1397). آسیب‌شناسی مدیریتِ یکپارچۀ حریم کلانشهر تهران. برنامه‌ریزی توسعه شهری و منطقه‌ای، 3 (4)، 1-34.
عباسپور، ابراهیم. (1390). بررسی روش‌شناسی نظریه «کنش ارتباطی» هابرماکس با رویکرد انتقادی. معرفت فرهنگی اجتماعی، 2 (2)، 35-64. https://marefatefarhangi.nashriyat.ir/node/69
عبدی دانشپور، زهره؛ تارانتاش، مسعود. (1395). تحلیل اثرات گسترش برنامه‌ریزی‌نشدة کلان‌شهرها بر محیط طبیعی پیرامون: رویکردی ویژه به منطقة کلان‌شهری تهران. باغ نظر، 13 (43)، 37-60.
علیان، مهدی. (1398). تبیین نهادگرایی در حکمروایی منطقه‌ای. رساله دکتری. دانشگاه شهید بهشتی، دانشکده علوم زمین، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری.
علیزاده، هادی. (1396). تبین ارتباط الگوهای رفتاری در نظام مدیریت توسعه شهری با طرح ریزی راهبردی در کلانشهرهای ایران. رساله دکتری. دانشگاه شهید چمران اهواز، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری.
لواجو، محمد؛ ارغان، عباس؛ زند مقدم، محمدرضا. (1402). واکاوی راهبرد‌های نهادی دستیابی به اهداف طرح مجموعه‌ی‌ شهری تهران. برنامه‌ریزی توسعه شهری و منطقه‌ای، 8 (25)، 119-154.
میرباقری هیر، میرناصر. (1399). تحلیل و ارزیابی تاثیر سرمایه انسانی برثبات و همگرایی در اقتصاد منطقه ای (رهیافت پانل دیتا). مهندسی جغرافیایی سرزمین، 4 (1)، 14-25.
ناصرمستوفی، انوشیروان؛ قلمبر دزفولی، راما. (1400). ارزیابی میزان تحقق طرحهای توسعه شهری کلانشهر تهران (مورد: طرح جامع). مهندسی جغرافیایی سرزمین، 5 (2)، 281-363.
نقیب‌زاده، میرعبدالحسین؛ نوروزی، رضاعلی. (1389). تحلیلی بر اهداف تربیت اخلاقی و اجتماعی از دیدگاه هابرماس با تاکید بر نظریه کنش ارتباطی. جامعه‌شناسی کاربردی، 21 (1)، 123-142.
Amiri, M. J., Bouzari, S., & Karimi, S. (2016). Assessment of Metropolitan Environment Sustainability with Use of Ecological Footprint Index (Case Study: Tehran Metropolis). Urban and Regional Planning, 1(1), 17-22.+
Mohamadi, M., Afrakhteh, H. and Javan, F. (2022). Performance Evaluation of the Modern Rural Management based on Good Governance Approach (Case Study: Villages in Central District of Karaj County). Journal of Research and Rural Planning, 11(1), 59-79. doi: 10.22067/JRRP.V11I1.2108.1021
Aylett, A. (2013). The socio-institutional dynamics of urban climate governance: A comparative analysis of innovation and change in Durban (KZN, South Africa) and Portland (OR, USA). Urban Studies, 50(7), 1386-1402.
Broto, V. C. (2017). Urban governance and the politics of climate change. World development, 93, 1-15.
Das, A. (2020). Bridging the urban divide: A critical review of bottom-up communicative planning measures in Bangladesh. International Journal of Town Planning and Management, 6(1), 9-18.
Fenton, P. D. (2014). Five factors for urban sustainability - exploring influences on municipal strategic planning. Licentiate thesis, Linköping University, Linköping, Sweden.
Isaksson, K., & Heikkinen, S. (2018). Sustainability transitions at the frontline. Lock-in and potential for change in the local planning arena. Sustainability, 10(3), 840.
Safaee, M. M., & Nematipour, N. (2021). Development of urban public spaces using urban underground spaces: a new method to improve quality of life (QOL) in Tehran metropolis. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 703(1), 012025.
Polk, M. (2011). Institutional capacity-building in urban planning and policy-making for sustainable development: success or failure? Planning, Practice & Research, 26(2), 185-206.
Rincón, C. A. R., Santos, J., Volker, L., & Rouwenhorst, R. (2021). Identifying institutional barriers and enablers for sustainable urban planning from a municipal perspective. Sustainability, 13(20), 11231.
Romero-Lankao, P., & Dodman, D. (2011). Cities in transition: transforming urban centers from hotbeds of GHG emissions and vulnerability to seedbeds of sustainability and resilience: Introduction and Editorial overview. Current Opinion in Environmental Sustainability, 3(3), 113-120.
Shirazi, M. R. (2014). Growth of polynucleated metropolis and fragmentation of territorial management in the Tehran–Karaj urban region. International Journal of Urban Sustainable Development, 6(1), 107-122.
Simmonds, R., & Hack, G. (2000). Global city regions: Their emerging forms. Abingdon, United Kingdom: Taylor & Francis.
Zanudin, K., Wikantiyoso, R., Bidin, Z. A., & Rashid, M. F. (2023). Strategic Collaborative Planning for Urban Liveability: A Comparative Review of Metropolitan Area Case Studies. International Journal of Sustainable Construction Engineering and Technology, 14(5), 37-48.
Tomor, Z., Przeybilovicz, E., & Leleux, C. (2021). Smart governance in institutional context: An in-depth analysis of Glasgow, Utrecht, and Curitiba. Cities, 114, 103195.

  • تاریخ دریافت 05 خرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 08 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 09 دی 1403
  • تاریخ انتشار 01 آذر 1404