خانه‌های تاریخی محلات بوشهر، همچون نمونه‌ای برجسته از معماری بومی جنوب ایران به شمار می‌روند که تعاملات پیچیده اقلیمی - طبیعی و فرهنگی - اجتماعی را در بستری با اقلیم گرم و مرطوب و موقعیت بندری بازتاب می‌دهند. این بناها با سازگاری منحصربه‌فرد خود با شرایط محیطی، گواهی بر خلاقیت و دانش بومی معماران گذشته هستند.

این پژوهش با هدف بازخوانی مؤلفه‌های شکل‌دهنده به معماری خانه‌های تاریخی محلات بوشهر و واکاوی میزان توجه پژوهشی به هر یک از این مؤلفه‌ها در بازه زمانی ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۴ (۲۰۱۵-۲۰۲۵ میلادی) انجام شد. با به‌کارگیری روش تحلیل مضمون نظام‌مند دقیق، جستجوی جامعی در پایگاه‌های علمی معتبر صورت گرفت. از میان ۲۱۷ مقاله شناسایی‌شده، ۲۶ مطالعه پس از غربالگری دقیق و ارزیابی کیفیت با چک‌لیست استاندارد CASP انتخاب گردیدند.

بر پایه این بازخوانی جامع، چارچوبی تحلیلی ساختاریافته مشتمل بر ۲۰ مؤلفه کلیدی در قالب چهار دسته اصلی (اقلیمی - کالبدی، فرهنگی - اجتماعی، کالبدی - فضایی و راهبردهای طراحی معاصر) تدوین شد. یافته‌ها نشان داد مؤلفه‌های کارکردی - اقلیمی نظیر تهویه طبیعی با ۸ مقاله (۳۰.۸٪)، شناشیر (بالکن‌های چوبی مشبک) با ۷ مقاله (۲۶.۹٪) و فضاهای نیمه‌باز با ۶ مقاله (۲۳.۱٪) بیشترین توجه پژوهشی را به خود اختصاص داده‌اند. در مقابل، مؤلفه‌های فرهنگی - اجتماعی مانند سلسله‌مراتب حریم با تنها ۳ مقاله (۱۱.۵٪) و بازتاب ارزش‌های اجتماعی با ۴ مقاله (۱۵.۴٪) در زمره لایه‌های کمتر کاوش‌شده این میراث معماری قرار دارند.

این مطالعه با ارائه درکی ساختاریافته از معماری بومی بوشهر، مسیرها و اولویت‌های پژوهشی آتی را برای حفاظت مؤثر، باززنده‌سازی اصیل و الهام‌بخشی به طراحی معاصر پایدار مشخص می‌سازد. همچنین ضرورت یکپارچه‌سازی جدی معماری بومی در برنامه‌های توسعه شهری معاصر را آشکار می‌نماید. این پژوهش نقش محوری این بناها در هویت‌سازی شهری را مورد تأکید قرار می‌دهد و یافته‌های آن می‌تواند راهنمای معماران و برنامه‌ریزان شهری در تلفیق اصول بومی با راهبردهای معاصر برای دستیابی به توسعه پایدار باشد.