مهندسی جغرافیایی سرزمین

مهندسی جغرافیایی سرزمین

تبیین الگوی گسترش فضایی - کالبدی شهر یاسوج بر اساس چارچوب نظری عدالت فضایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری شهرسازی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران
2 استاد گروه شهرسازی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 دانشیار گروه شهرسازی، واحد یاسوج، دانشگاه ازاد اسلامی، یاسوج، ایران.
10.22034/jget.2025.479923.1577
چکیده
مقدمه:  شهرنشینی، به‌عنوان یکی از پدیده‌های جهانی قرن بیستم و بیست و یکم، باعث ایجاد تحولات وسیع در ساختار اجتماعی، اقتصادی و کالبدی شهرها شده است. با افزایش جمعیت شهری و مهاجرت‌های روستا-شهری، بسیاری از مناطق شهری با مشکلاتی نظیر افزایش نابرابری‌ها و دسترسی ناعادلانه به زیرساخت‌ها و خدمات روبه‌رو هستند. این روند باعث شده تا مفهوم عدالت فضایی به‌عنوان یکی از محورهای اساسی در سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی شهری اهمیت بیشتری پیدا کند و به ابزاری جهت کاهش بی‌عدالتی‌های شهری تبدیل شود.
هدف:  هدف از انجام این پژوهش، تبیین الگوی گسترش فضایی-کالبدی شهر یاسوج بر اساس چارچوب نظری عدالت فضایی می‌باشد.
روش شناسیاین پژوهش از حیث روش، کاربردی و از حیث هدف، توصیفی-تحلیلی است. روش گردآوری اطلاعات اسنادی-کتابخانه‌ای و روش‌های میدانی بود. برای تجزیه و تحلیل این اطلاعات از نرم‌افزار Arc GIS و تحلیل‌های آمار فضایی و هلدرن، مدل آنتروپی شانون، مدل امتیاز استاندارد شده و مدل ضریب مکانی LQi استفاده ‌شده است.
قلمرو جغرافیایی پژوهش:  محدوده مورد مطالعه این پژوهش، شهر یاسوج می‌باشد.
یافته­ ها و بحث:  یافته‌های حاصل از مدل امتیاز استاندارد شده نشان می‌دهد که ناحیه یک از نظر سطح برخورداری از کاربری‌های خدماتی و عمومی در وضعیت برخوردار قرار گرفته است. ناحیه ۲ در وضعیت متعادل و برابر، نواحی ۳ و ۴ در وضعیت نامتعادل و نابرابر قرار دارند. در ادامه نتایج حاصل از مدل ضریب مکانی نشان می‌دهد که از  بین ۴ ناحیه موجود، ناحیه ۱ با میانگین ۳۷۲/۳ رتبه اول و ناحیه ۳ با میانگین ۵۶۵/۰ رتبه آخر را به خود اختصاص داده‌اند. همچنین نتایج حاصل از مدل آنتروپی نشان می‌دهد که در سال ۱۳۸۵، مقدار عدد آنتروپی محاسبه شده ۳۶۹/۱، به مقدار ln(n) (۳۸۶/۱) نزدیک است، بنابراین نشانگر رشد پراکنده شهر یاسوج می‌باشد. در مورد سال ۱۳۹۵ نیز الگوی شکل شهر یاسوج با توجه به مدل آنتروپی شانون الگوی پراکنش افقی را نشان می‌دهد و عدد به‌دست آمده (۳۷۲/۱) به ln(n) نزدیک است. اما پراکنش افقی شهر در سال ۱۳۹۵ نسبت به سال ۱۳۸۵ کمتر شده است.
نتیجه ­گیری:  در پایان با ادامه روند موجود و عدم برنامه‌ریزی اصولی در مقیاس‌های مختلف شهری و فراشهری، توسعه کالبدی-فضایی این شهر با روند افزایشی ادامه خواهد داشت.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابراهیم‌زاده، عیسی. (1386). مدل تحلیلی در ساماندهی فضاهای ناحیه­ای (مورد: ناحیه سنگان خاش). پژوهش‌های جغرافیایی، 39(7)، 35-53.
امیرانتخابی، شهرام؛ جوان، فرهاد و حسنی­مقدم، حسن. (1397). تحلیل اثرات خزش شهری در ناپایداری سکونتگاه­های روستایی (مورد مطالعه: شهرستان رضوانشهر). مهندسی جغرافیایی سرزمین، 2(3)، 59-71.
ایلاقی حسینی، محسن؛ نوحی، رامین؛ و مهیمی، امیرمهیم. (1394). بررسی روند گسترش کالبدی- فضایی شهر کرمان با استفاده از مدل‌های آنتروپی شانون و هلدرن. جغرافیا و برنامه ریزی شهری چشم انداز زاگرس، 7(23)، 35-52.
آزادخانی، پاکزاد؛ سلیمانی، سمیه؛ و امیدی، مهدی. (1397). بررسی الگوی توسعه کالبدی - فضایی شهر ایلام با مدل آنتروپی شانون و هلدرن. مطالعات عمران شهری، 2(4)، 4-25.
حیدری نوشهر، مهری؛ و نظریان، اصغر. (1390). بررسی عوامل موثر بر حاشیه نشینی و بازتاب های آن، با تأکید بر کاربری خدمات شهری (مورد: شهر یزد). جغرافیایی سرزمین، 3(31)، 31-50.
زیاری، کرامت الله. (1394). برنامه ریزی شهرهای جدید. تهران: سمت، چاپ پانزدهم.
شاعلی، جعفر. (1379). توزیع فضایی مراکز خدمات درمانی و بهداشتی در مناطق شهری تهران. پژوهش های جغرافیایی، 38، 39-19.
محمدی، زهرا؛ نجفی کانی، علی اکبر؛ و قانقرمه، عبدالعظیم. (1395). بررسی توسعه کالبدی-فضایی شهرهای ساحلی با تأکید بر توسعه پایدار (مطالعه موردی: شهر بندرترکمن). آمایش جغرافیایی فضا، 6(19)، 151-166.
موحد، علی؛ مصطفوی صاحب، سوران؛ و احمدی، مظهر. (۱۳۹۳). تبیین الگوی گسترش فضایی-کالبدی شهر سقز با رویکرد فرم شهری پایدار. مطالعات برنامهریزی شهری، ۲(۵)، ۷۵-۵۵.
نصیری هنده خاله، اسماعیل، جوان، فرهاد و یونسی سندی، ریحانه. (1401). بررسی تاثیرات خزش شهری بندر انزلی در پایداری کالبدی فضایی سکونتگاه های پیراشهری. روستا و توسعه پایدار فضا، 3(4)، 82-98.
Amoateng, P., Cobbinah, P. B., & Owusu-Adade, K. (2013). Managing physical development in peri-urban areas of Kumasi, Ghana: A case of Abuakwa. Journal of Urban and Environmental Engineering, 7(1), 96-109.
Bibri, S. E., & Krogstie, J. (2020). Data-driven smart sustainable cities of the future: A novel model of urbanism and its core dimensions, strategies, and solutions. Journal of Futures Studies, 25(2), 77–94. https://jfsdigital.org
Hess, D. B. (2001). Transportation, land use, and the environment: Impacts of urban sprawl on commuting in Los Angeles. Journal of the American Planning Association, 67(4), 357–373.
Jian et al. (2020). Spatial justice in public open space planning: Accessibility and inclusivity. Habitat International, 9: 102122. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2020.102122
Naghibi, F., & Shirmohammadi, H. (2008). Physical spatial development: a GIS analysis with emphasis on environmental impacts-case study Nalos city, Iran. Journal of Environmental Health Science & Engineering, 5(1), 43-50.
Rubiera-Morollón, F., & Garrido-Yserte, R. (2020). Recent literature about urban sprawl: A renewed relevance of the phenomenon from the perspective of environmental sustainability. Sustainability, 12(16), 6551. https://doi.org/10.3390/su12166551
Sharifi, A. (2020). Smart urban resilience and sustainability: A comprehensive framework. Springer Link. https://link.springer.com
Tan, & Samsudin. (2017). Effects of spatial scale on assessment of spatial equity of urban park provision. Landscape and Urban Planning, 158: 139-154. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2016.11.001
Uwayezu, de Vries. (2019). Scoping land tenure security for the poor and low-income urban dwellers from a spatial justice lens, Habitat International, 91: 102016. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2019.102016
Yavari, M., Karimi Ghotbabadi, F., & Rezaei afkham, M. (2019). Examiningand Organizing the Spatial Development Pattern of Shiraz City using Shannon Entropy and Heldren Models. International Journal of Recent Technology and Engineering (IJRTE), 8, 816-822.
Zhang et al. (2021). Spatial inequality of inclusive wealth in China and Japan. Economic Analysis and Policy, 71, 164-179. https://doi.org/10.1016/j.eap.2021.04.014

  • تاریخ دریافت 02 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 19 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 23 دی 1403
  • تاریخ انتشار 01 آذر 1404