مهندسی جغرافیایی سرزمین

مهندسی جغرافیایی سرزمین

تحلیل نابرابری­های فضایی براساس شاخص­های اجتماعی، اقتصادی و کالبدی در شهر اردبیل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه جامعه‌شناسی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.
2 استاد گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.
چکیده
مقدمه:  توزیع فضایی عادلانه امکانات و منابع بین مناطق شهری به عنوان یکی از مهم­ترین ارکان زندگی مطلوب شهری، از الزامات برپایی جامعه­ای پویا، منسجم و مترقی می­باشد. با توجه به اهمیت موضوع برابری در توزیع فضایی امکانات و نقش آن در جوامع انسانی در پژوهش حاضر قصد داریم تا مناطق شهر اردبیل را از نظر برخورداری از شاخص­های توسعه تحلیل نماییم.
هدف پژوهش:  تحقیق حاضر از لحاظ هدف کاربردی و از لحاظ ماهیت و روش توصیفی _ تحلیلی می­باشد. داده­های مورد استفاده در پژوهش از مرکز آمار ایران تهیه شده و مربوط به سرشماری سال­های 1395 و 1390 شهر اردبیل می­باشد.
روش شناسی:  در فرایند اجرای تحقیق مبتنی بر این شاخص­ها و از مدل­های آمار فضایی، Spatial Statistics tools، تحلیل لکه­های داغ Hot Spot Analysis و خودهمبستگی فضایی و آماره موران در نرم افزار ArcGIS استفاده شده است.
قلمرو جغرافیایی پژوهش:  قلمرو جغرافیایی این پژوهش شهر اردبیل می­باشد.
نتایج و بحث: بررسی تجزیه و تحلیل حاصل از روش­های آمار فضایی مانند شاخص خودهمبستگی موران، میانگین نزدیکترین واحد همسایگی، آماره عمومی G و آزمون K-Ripley بر پایه داده­های آماری 1395 و 1390 بر مبنای 6738 بلوک در سال 1395 و  5381 بلوک آماری در سال 1390 در شهر اردبیل نشان داد که شهر اردبیل از یک ساختار متمرکز و خوشه­ای برخوردار است. در ﯾﮏ ﺟﻤﻊﺑﻨﺪی ﮐﻠﯽ از ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺑﻪ دﺳﺖ آﻣﺪه ﺑـﺮ ﻣﺒﻨﺎی ﺷﺎﺧﺺﻫﺎی ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽﺗـﻮان ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻓﻀﺎﯾﯽ ﺷﻬﺮ اردبیل دارای اﻟﮕﻮﯾﯽ ﻣﺘﻤﺮﮐﺰ اﺳﺖ؛ ﺑﻪ طوری­که پهنه­های با بالاترین میزان محرومیت شهری (پایگاه پایین) در بخش­های شمال غربی و جنوب شرقی قرار گرفته­اند و عمدتا شامل پهنه­های اسکان غیررسمی، پهنه­هایی با بافت نابسامان میانی و بافت­هایی با پیشینه روستایی هستند. در مقابل بیشترین میزان نابرابری فضایی دو پایگاه متوسط و بالا در ناحیه مرکزی و جنوب شهر اردبیل واقع شده است.
نتیجه­گیری: نتایج حاصل از یافته­های پژوهش ما را به این مسئله رهنمون می­سازد که عامل مسئله ساز، قابل توجه و دارای اولویت در شهر اردبیل، که موجب ایجاد نابرابری شده است، عامل اقتصادی و در رأس آن  اشتغال و درآمد است که این مسئله توجه بیشتر مدیریت و برنامه­ریزی شهری را می­طلبد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

احدی­آقا حسن بیگلو، فاضل، نظم­فر، حسین، معصومی، محمدتقی و آبروش، اکبر، 1398، تحلیل فضایی فقر اجتماعی در شهر اردبیل، فصلنامه مطالعات راهبردی بسیج، دوره 22، شماره 85: 152-179. 
بدراق­نژاد، ایوب و زندسلیمی، عادل، 1402، تحلیل شاخص‌های پایداری فضای شهری در کلانشهر تهران با رویکرد عدالت فضایی، مجله مهندسی جغرافیایی سرزمین، دوره 7، شماره 4: 766-751.
بدراق­نژاد، ایوب و عادلی، هدیه، 1401، تحلیل نابرابرهای مکانی با رویکرد عدالت فضایی در شهرها با استفاده از تکنیک­های تصمیم­گیری چندمعیاره (موردمطالعه: 27 شهر استان خوزستان)، مطالعات برنامه­ریزی سکونتگاه انسانی، دوره 17، شماره 61: 1094-1081
پوراهدایی، فاطمه، مهدی­نیا، محمدهادی و شریفی نیا، زهرا، 1401، تحلیل نابرابری فضایی شاخص­های مسکن در مناطق شهر مشهد با کاربرد تکنیک ARAS. مجله جغرافیا و فضای شهری، دوره 10، شماره 3: 88-67.
جوان، فرهاد . (1400). تبیین نظام توزیع منافع گردشگری در ناحیه روستایی رضوانشهر. روستا و توسعه پایدار فضا، 2(2)، 69-94.
جهانی دولت آباد، رحمان، اسدی، علی، جهانی دولت آباد، اسماعیل و موسی­وند، جعفر 1395، بررسی رابطه ی بین سطح توسعه یافتگی با میزان اعتبارات و منابع مالی در کلان شهر تهران، برنامه­ریزی منطقه­ای، دوره 6، شماره 21: 117-128.
حسین­زاده­دلیر، کریم، 1392، برنامه­ریزی ناحیه­ای، انتشارات سمت، چاپ دوازدهم، تهران.
حسینی، سیدعلی، میره­ای، محمد، بی­بی­نظری، بیرام و حسینی، سیده مریم، 1398، تحلیلی بر نابرابری­های فضایی توسعه ناحیه­ای در ایران (نمونه مطالعاتی: شهرستان­های نواحی ساحلی شمال کشور)، مجله مهندسی جغرافیایی سرزمین، دوره 3، شماره 6: 79-92.
حیدری چیانه، رحیم، علیزاده زنوری، شاهین، قلیکی میلان، بهمن و ایمانی تبار، حکیمه 1394، تحلیلی بر نابرابری­های اجتماعی اقتصادی مبتنی بر مدل­های VIKOR و SAW در استان آذربایجان شرقی مطالعه موردی: خدمات بهداشتی درمانی، مجله پژوهش و برنامه­ریزی، دوره 6، شماره : 34-19.
رفیعیان، مجتبی، قضائی، محمد و قاضی، رضا، 1397، بررسی جدایی­گزینی­های اجتماعی فضایی مهاجران در شهر مشهد، مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دوره 7، شماره 1: 151-178.
ریاحی، وحید، جوان، فرهاد. (1396). تحلیل و طبقه­بندی سطوح توسعه­یافتگی در راستای برنامه­ریزی راهبردی نواحی روستایی شهرستان تالش. فصلنامه نگرش های نو در جغرافیای انسانی، 9(3)، 145ـ161.
سرور، هوشنگ، لاله­پور، منیژه و سربازگلی، سولماز 1395، ارزیابی و تحلیل پراکنش جمعیت و توزیع خدمات در نواحی شهری تبریز،  فصلنامه علمی پژوهشی و بین­المللی انجمن جغرافیای ایران، دوره 14، شماره 51: 324-305.
شریفی، عیدالنبی، 1385، عدالت اجتماعی و شهر: تحلیلی بر نابرابری­های منطقه­ای در شهر اهواز، استاد راهنما: حاتمی­نژاد، حسین، دانشگاه تهران، گروه جغرافیا و برنامه­ریزی شهری.
علیزاده، هوشمند، کرمی، سونیا و علی­بخشی، آمنه، 1400، بررسی نابرابری در توزیع فضایی شاخص­های اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و خدماتی در مناطق شهر تبریز، فصلنامه برنامه­ریزی توسعه شهری و منطقه­ای، دوره 5، شماره 13: 57-84.
فرجی، عیسی، 1393، کاربرد تحلیل شبکه در محیط GIS در ارائه الگوی مناسب پوشش­دهی خدمات ایستگاه­های آتش­نشانی (مطالعه موردی شهر اردبیل)، پایان­نامه کارشناسی ارشد. دکتر عطا غفاری گیلانده، دانشگاه محقق اردبیلی، دانشکده علوم انسانی، گروه جغرافیا و برنامه­ریزی شهری.
قربانی، رسول و ده­ده­زاده، سیلابی، 1400، تحلیل فضایی الگویی فقر شهری با تاکید بر شاخص­های اجتماعی و عوامل موثر بر سازمان­یابی آن، مطالعه موردی: شهر اردبیل، جغرافیای اجتماعی شهری، دوره 8، شماره 2: 107-87. 
قرخلو، مهدی، مهدی، علی و مهدیان، معصومه، 1390، بررسی شاخص­های اجتماعی- اقتصادی و تأثیر آن بر کیفیت مساکن محلات حاشیه­نشین (مطالعه موردی: محلة حاشیه­نشین شیخ­آباد شهر قم)، چشم­انداز جغرافیایی (مطالعات انسانی)، دوره 7، شماره 18: 41-18. 
قضایی، محمد، پاکشیر، عبدالرضا، لطفی، سهند، سلطانی، علی و گلی، علی 1393. بررسی جدایی­گزینی­های شهری گروه­های مختلف جمعیتی شهر مشهد با تأکید بر ویژگی­های سکونت. فصلنامه فضای جغرافیایی، دوره 16، شماره 56: 51-33.
لطیفی، غلامرضا، پیری، اسماعیل، محمدی، یادگار و پارسا، شهرام، 1400، بررسی تطبیقی نابرابری فضایی اجتماعی محله­های شهری (مطالعه موردی: محله­های دارسیران و بهاران شهر مریوان)،  فصلنامه برنامه­ریزی توسعه شهری و منطقه­ای، دوره 4، شماره 10: 29-1.
مباشر امینی، مسعود، 1397، مطالعه جدایی­گزینی فضایی و تمرکز فقر در محله­های مسکونی محلات 13گانه شهرداری منطقه 12، فصلنامه پژوهش اجتماعی، دوره 10، شماره 37: 85-72.
مرکز آمار ایران، 1395 و 1390، سرشماری عمومی نفوس و مسکن.
میرآبادی، مصطفی، رجبی، آزیتا و مهدوی حاجیلویی، مسعود، 1396، تحلیل نابرابری­های بین نواحی شهری براساس شاخص­های اجتماعی اقتصادی و کالبدی با استفاده از مدل­های کمی و آمار فضایی (نمونه موردی: شهر مهاباد)، فصلنامه مطالعات شهری، دوره 9، شماره 32: 69-86. 
نوبخت، فرزاد، یزدانی، محمدحسن، فیروزی مجنده، ابراهیم و عباس نقی­زاده باقی، 1399، انتخاب مکان بهینه ورزش همگانی در شهر اردبیل با استفاده از تلفیق سیستم اطلاعات جغرافیایی و سیستم­های تصمیم­گیری چندمعیاره.، مطالعات ورزشی، دوره 12، شماره 63: 306-281.
Achten, S. & Lessmann, C. (2020). Spatial inequality, geography and economic activity. World Development, 136. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2020.105114
Ascher, F. (2001). Les nouveaux principes de l’urbanisme. La fin des villes n’est pas à l’ordre du jour. La Tour d'Aigues, L’Aube. https://shs.hal.science/halshs-00130646
Apparicio, P., & Seguin, A. (2006). Measuring the Accessibility of Services and Facilities for Residents of Public Housing in Montreal. Urban Stud, 43, 187–211. https://doi.org/10.1080/00420980500409334
Burdziej, J. (2019). Using hexagonal grids and network analysis for spatial accessibility assessment in urban environments—A case study of public amenities in Toru´ n. Misc. Geogr, 23, 99–110. http://dx.doi.org/10.2478/mgrsd-2018-0037
Chen, T., Hui, E., Chi-man, L., & Tao, L. (2016). People, recreational facility and physical activity: New-type urbanization planning for the healthy communities in China. Habitat Int, 58, 12– 22. http://dx.doi.org/10.1016/j.habitatint.2016.09.001
Cooper,. (1963). Location-Allocation Problems. Oper. Res, 11, 331– 343. https://www.jstor.org/stable/168022Cite
Duclos, J. Y., & Araar, A. (2007). Poverty and equity: measurement, policy and estimation with DAD. Vol. 2, Springer Science & Business Media. https://idrc-crdi.ca/sites/default/files/openebooks/229-5/index.html
DeRuyter, G. (2013). Evaluating spatial inequality in pre-schools in Ghent, Belgium by accessibility and service area analysis with GIS. In Proceedings of the 13th International Multidisciplinary Scientific, GeoConference SGEM, Albena, Bulgary, 16–22.
Glaeser, L., Edward, M., & Tobio, K. (2008). Urban inequality. Technical Report. National Bureau of Economic Research. https://www.academia.edu/91875732
Gao, J.B., Zhou, C.S., Jiang, H.Y., & Chang-Dong, Y.E. (2010). The Research on the Spatial Differentiation of the Urban Public Service Facilities Distribution in Guangzhou. Hum. Geogr, 25, 78–83. 10.13959/j.issn.1003-2398.2010.03.002
Galster, G., & Sharkey, P. (2017). Spatial Foundations of Inequality: A Conceptual Model and Empirical Overview. Russell Sage Foundation, Vol3. No 2. https://doi.org/10.7758/rsf.2017.3.2.01
Emil, I., & Amnon, F. (2020). Justice and inequality in space — A socio-normative analysis. Geoforum,pp1_13. https://doi.org/10.1016/j.geoforum.2019.12.017
Habibi, k., Alizadeh, H., Moradi Masihi., Valid Baigi, S., & Vafaee, S. (2012). Analyzing the social justice in spatial structure of Sanandaj City, Journal of Armanshahr, 4 (7), 103-112.
Harvey, D. (2000). Social Justic and City. Translated by Mohammadreza Haeri & Behrooz Monadizadeh, Process and Urban Planning Press. https://dorl.net/dor/20.1001.1.25383930.1396.8.16.2.5
Jones, B., & Kaufman, C. (1974). The Distribution of Urban Public Services: A Preliminary Model. Adm. Soc, 6, 337–360. https://doi.org/10.1177/009539977400600304
Lu, C., Zhang, Z., & Lan, X. (2019). Impact of China’s referral reform on the equity and spatial accessibility of healthcare resources: A case study of Beijing. Soc. Sci. Med, 235, 112386. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2019.112386
Qiujie, S., & Danny, D. (2020). Growing socio-spatial inequality in neo-liberal times? Comparing Beijing and London. Applied Geography 115 (2020) 102139,pp1_13. journal homepage. https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2019.102139
Rabbi, A.F., Alam Mim, S., & Nigar Neema, M. (2020). Towards vertical spatial equity of urban facilities: An integration of spatial and aspatial accessibility. Journal of Urban Management,pp 77–92. https://doi.org/10.1016/j.jum.2019.11.004
Nurlanova, K., Nailya, Satybaldin, A., Azimkhan, Bekturganova, A., & Kireyeva, A. (2018). Spatial Distribution of Economic Growth and Inequality: Kazakhstan’s Experience. Journal of Asian Finance, Economics and Business, Vol 5 No 3, 169-178. doi:10.13106/jafeb.2018.vol5.no3.169
Najib, K. (2017). Socio-spatial inequalities in the cities and their recent evolutions: comparison between Besançon, Mulhouse, and Strasbourg. Espace, Societe, Territoire, 808. Socio-spatial inequalities in the cities and their recent evolutions: comparison between Besançon, Mulhouse, and Strasbourg. https://doi.org/10.4000/cybergeo.27975
Shen, J., Cheng, J., Huang, W., & Zeng, F. (2020). An Exploration of Spatial and Social Inequalities of Urban Sports Facilities in Nanning City, China. Sustainability, 12, 4353. https://doi.org/10.3390/su12114353
Stewart, F. (2005). Horizontal Inequalities: A Neglected Dimension of Development. Palgrave Macmillan UK. London. chapter, 5, 101– 135. https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230501850_5
Tissot, Sylvie., & Poupeau, F. (2005). La spatialisation des problèmes sociaux. Actes de la recherche en sciences sociales, Vol.4, No.159, 49. DOI:10.3917/arss.159.0004
Teitz, B. (1968). Toward a theory of urban public facility location. Pap. Reg. Sci, 21, 35–51. https://doi.org/10.1111/j.1435-5597.1968.tb01439.x
Zhang, L., Zhou, T., & Mao, C. (2019). Does the Difference in Urban Public Facility Allocation Cause Spatial Inequality in Housing Prices? Evidence from Chongqing, China. Sustainability, 11, 6096. DOI: 10.3390/su11216096
Zhao, Yu., Zhang, G., Lin, T., Liu, X., Liu, J., Lin, M., Ye, H., & Kong, L. (2018). Towards Sustainable Urban Communities: A Composite Spatial Accessibility Assessment for Residential Suitability Based on Network Big Data. Sustainability, 10, 4767. https://doi.org/10.3390/su10124767

  • تاریخ دریافت 11 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 02 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 06 آبان 1403
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1404