مهندسی جغرافیایی سرزمین

مهندسی جغرافیایی سرزمین

تحلیل جریانات فضایی شهرستان زنجان با استفاده از پیشران های مدل پورتر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران.
2 استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران
3 دانشیار گروه جغرافیا، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران.
10.22034/jget.2024.466683.1567
چکیده
مقدمه: طی چند دهه گذشته شاهد تغییراتی در روابط شهری و روستایی بوده­ایم به گونه ای که این روابط از حالت مکان محوری به شبکه­ای تبدیل شده که ناشی از انواع جریان­های فضایی از جمله جریان افراد، کالا و خدمات و سرمایه بوده است. این جریان­ها موجب شکل­گیری پیوندهای میان شهر و روستا شده و یک شبکه جریانی را بین نقاط و گره­ها به وجود آورده است.
هدف: تحقیق حاضر با توجه به ماهیت مسئله و موضوع مورد بررسی از نوع توصیفی ـ تحلیلی می­باشد. هدف از پژوهش حاضر تحلیل نقش جریان­های فضایی شهرستان زنجان با توجه به پیشران­های تشخیص داده شده با روش پورتر می­باشد.
روش‌شناسی: برای محاسبه روابط جریان­ها از نرم­افزار NodX و برای تحلیل و ترسیم نقشه از نرم­افزار GIS استفاده گردیده است.
قلمرو جغرافیایی پژوهش: قلمرو پژوهش حاضر شهرستان زنجان می­باشد.
یافته ­ها و بحث: یافته­ها نشان می­دهد که با توجه به روش پورتر محصولات زراعی و باغی و دامی شهرستان زنجان جز محصولات و پتانسیل­های مهم شهرستان زنجان می­باشد که بیشترین جریان­های درون و برون شهرستانی را در سطح شهرستان به وجود آورده است.
 نتیجه‌گیری: نتیجه به دست آمده از پژوهش نشان می­دهد که شهرستان زنجان از جمله شهرستان­هایی است که روابط و پیوندهای بین شهری و روستایی آن در گذر جریان­های مختلف شگل گرفته منجر به ایجاد شبکه روابط بین شهری و روستایی به صورت قطبی به سمت شهر زنحان شده است و دلیل آن دارا بودن امکانات و خدمات شهر زنجان می­باشد که بیشتر جریان­ها را به سمت خود جذب کرده و یک حالت قطبی به وجود آورده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابراهیم زاده، عیسی. (1391). سازمانیابی فضایی و روابط شهر و روستا با تاکید بر سیستان ، انتشارات کامیاب، مشهد مرندیز.

آسایش، حسین (1375)، اصول و روش­های برنامه ریزی روستایی تهران: انتشارات پیام نور.

حمیدی، محمد سعید؛ عزیزپور، فرهاد؛ افراخته،حسن؛ قادرمرزی،حامد.(1400). تحلیل الگوی تعاملات فضایی در نواحی مرزی استان کردستان، برنامه ریزی توسعه کالبدی، دوره 8 شماره 4 . صفحه 11-31.

تقی زاده ناصرانی، فاطمه؛ آمار،تیمور؛ مولایی هشجین،نصرالله؛ رضایی، پرویز(1399). تبیین نقش بنیان های محیطی در توسعه پایدار سکونتگاه های روستایی(مطالعه موردی: منابع آب شهرستان شفت)، مجله مهندسی جغرافیایی سرزمین، دوره 8، شماره3، صص 19-23.

حسینی،نسیبه؛ ریاحی،وحید، (1398). تحلیل شبکه ای جریان های فضایی حاکم بین شهر و سکونتگاههای روستایی دهستان زبرخان (شهرستان نیشابور)، فصلنامه راهبردهای توسعه روستایی، جلد 6، شماره 2 ، 133-115.

جوانبخت قهفرخی، زهره؛سعیدی، عباس؛ عزیزپور، فرهاد؛ توکلی،جمیله(1398). تحلیلی بر جریان های فضایی و شبکه منطقه ای در نواحی مرزی. مطالعه موردی نواحی مرزی استان گلستان. مجله آمایش جغرافیای فضا، فصلنامه علمی پژوهشی دانشگاه گلستان. سال نهم شماره سی وسوم. صفحات 203-226.
جمعه پور، محمود،(1387). مقدمه ای بر برنامه ریزی توسعه روستایی دیدگاه ها و روش ها، انتشارات سمت، چاپ سوم،تهران.

حاجی نژاد، علی، (1375). ساماندهی فضایی سلسله مراتب خدمات سکونتگاههای روستایی مورد: بخش شیب آب شهرستان زابل، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، تهران.

جورنبیان،محمد رمضان،(1391).  تحت عنوان نقش جریانات فضایی در فرایند خزش روستایی، پایانامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشگاه خوارزمی.

داداش پور، هاشم ؛ ممدوحی، امیررضا؛  آفاق پور، آتوسا ؛(1393). سازمان فضایی در نظام شهری ایران با استفاده از تحلیل جریان هوایی افراد، پژوهش های جغرافیای انسانی دوره 46 بهار 1393 شماره 1 (پیاپی 87).

دیوسالار، اسداله؛ کیانژاد تجنکی، سیدقاسم. (1395)، تبیین سازمان فضایی شهرستان بابل با استفاده از شاخص های کمی و کیفی، دوره  شماره  24 ; از صفحه 129  تا صفحه 140.

رحمانی، بیژن؛ شفیعی ثابت، ناصر؛مزارزهی،یعقوب؛(1398). نقش جریانهای فضایی در تحولات اقتصادی سکونتگاههای روستایی مورد: روستاهای پیرامونی شهر زاهدان، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال هشتم، شماره سوم (پیاپی29)، صفحات50-33.

زنگانه، احمد  ؛ عزیزی، حسین؛  محمد منصورزاده ، علی ؛ (1397). تحلیلی بر عوامل ناهمگونی سازمان فضایی منطقه یک کلانشهر تهران، مطالعات عمران شهری دوره دوم شماره 7.

سعیدی ،عباس ؛ مرادی،ابوالفضل ؛ رحمانی،بیژن ؛ رحمانی فضلی،عبدالرضا ؛ عزیزپور،فرهاد ، (1396). تحلیل پایداری بستر کالبدی- فضایی (عرصه‌ فعالیت و روابط فضایی) با تاکید بر جریان‌های حاکم بین شهر و سکونتگاه‌های روستایی در ناحیه ابهر (زنجان). دوره 9، شماره 3 - شماره پیاپی 35، صص 17-1.

سعیدی، عباس، (1387). مرکز-پیرامون، دانشنامه مدیریت شهری-روستایی، مرکز دانشنامه بزرگ فارسی، تهران.

سعیدی، عباس، (1389). محیط، فضا و توسعه بحثی در ضرورت توسعه یکپارچه روستایی-شهری، فصلنامه مسکن و محیط روستا، شماره131.

سعیدی، عباس، (1395). نقش کارگاه های شیرپزی در شکل گیری جریان های فضایی مورد مطالعه : سکونتگاه های نواحی هشترود و چاراویماق(آذربایجان شرقی)، جغرافیا(فصلنامه علمی و پژوهشی و بین المللی جغرافیای ایران)، دوره جدید،سال چهارم،شماره 51.

سعیدی، عباس،(1390). روابط و پیوندهای روستایی-شهری در ایران ، نشر مهر مینو، تهران.

سعیدی،عباس، (1388). الگوی خدمات رسانی روستایی، انتشارات بنیاد مسکن انقلاب اسلامی.

سعیدی،عباس،(1385). روندهای مکان گزینی و الگوهای مکانیابی سکونتگاه های روستایی، تهران بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، دفتر برنامه ریزی و هماهنگی طرح ها.

شمس الدینی، علی و همکاران، (1390). تحلیلی جغرافیای بر جریانات متقابل روستایی-شهری مطالعه موردی؛ مرودشت و روستاهای پیرامونی، فصلنامه جغرافیایی محیط زیست و برنامه ریزی اراضی، شماره 11.

شرفی، مرجان، سعیدی، عباس، رحمانی، بیژن(1401). جایگاه روابط روستایی-شهری در تحول کالبدی-فضایی روستاهای بخش مرکزی شهرستان اهواز(خوزستان). فصلنامه جغرافیا، دوره 20، شماره 73، صص 17-1.

صفرخانی، رضوان، سعیدی، عباس، مرید سادات، پگاه، قورچی، مرتضی(1400). جایگاه روابط شهر و روستا در تولید و عرضه فرش مورد: ناحیه سنقر کرمانشاه. فصلنامه علمی-پژوهشی و بین المللی جغرافیایی ایران.سال نوزدهم، شماره 68.

عزیزپور، فرهاد، آرمین زاده، محسن، (1389). نظریه و رویکرد های سازمان فضایی سکونتگاه های روستایی، انتشارات بیناد مسکن انقلاب اسلامی ، معاونت عمران روستایی، چاپ اول، تهران.

کرمی، آیت اله؛ کریمی، جلیله(1402) سنجش توسعه یافتگی شهرستان های استان کردستان (با تاکید بر بخش های کشاورزی، بهداشت، آموزش و حمل و نقل)، مجله مهندسی جغرافیایی سرزمین دوره 7، شماره4، صص 958-943.

محمدی، بلال، (1391). تحلیل سازمان فضایی نظام سکونتگاهای شهرستان جوانرود، پایانامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری. گروه جغرافیای دانشگاه زابل.

مرادی ، مرتضی؛ شفایی، رسول. (1384).  رقابت پذیری از دیدگاه مدل الماس پورتر، تدبیر شماره 164، ص 19.

نقی زاده،فاطمه،(1384). نقش بازار های محلی در پیوندهای روستایی-شهری با تاکید بر تعادل های منطقه ای ، دانشگاه شهید بهشتی، گروه جغرافیا(رساله دکتری جغرافیا و برنامه ریزی روستایی).

ولی پور، زهرا، (1390). بررسی تاثیر جریان سرمایه بر عدم تعادل فضایی در منطقه پنج شهر تهران، پایانامه کارشناسی ارشد، طراحی و برنامه ریزی شهری و منطقه ای، دانشگاه ازاد واحد تهران مرکزی. دانشکده هنر و معماری.

Douglass, Mike (1998).”A Regional Network Strategy for Reciprocal Rural – Urban Linkages: An Agenda for Policy Research with Reference to Indonesia”, Third World Planning Review, Vol.20, No.1, pp.1-33.
Douglass, Mike (1999), “Rural- Urban Integration and Regional Economic Resilience: Strategies for the Rural- Urban Transition in Northeast Thailand, Department of Urban and Regional Planning- University of Hawaii. - Johnston,R.J. (1973), Spatial Structures, London.
Hess, G. R, et al ,2001, Just What is Sprawl, Anyway? www4.ncsu.edu/~grhess.p: 5
Johnston,R.J. (1973), Spatial Structures, London.
Shu – li Huang, chia – wen chen. (2005). Theory of urban energetic and mechanism of urban development, Ecological modeling, Volum 189, Issues 1-20, pp 49-71.
UNDP; Human development report ; New York :Oxford Univercity Press, 1994

  • تاریخ دریافت 17 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 20 شهریور 1403
  • تاریخ پذیرش 25 شهریور 1403
  • تاریخ انتشار 01 آذر 1404