مهندسی جغرافیایی سرزمین

مهندسی جغرافیایی سرزمین

ارزیابی کیفیت فضاهای عمومی شهری از منظر عینی و ذهنی (مطالعه موردی: خیابان‌های اصلی شهر رشت)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران
2 دانشیار گروه شهرسازی، دانشکده معماری و هنر، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
چکیده
مقدمه:  فضاهای عمومی که از عناصر مهم شهری محسوب می­شوند، نقش تعیین کننده ای در کیفیت زندگی شهروندان دارند و تعاملات و رفتارهای اجتماعی مردم شهر را منعکس می­کنند. این فضاهای عمومی دارای خصوصیات و عناصری هستند که کیفیت آنها می­تواند ارتقا یابد تا زندگی دلپذیرتر و پایدارتری در شهر فراهم شود. بنابراین شناسایی معیارهای مؤثر بر کیفیت فضاهای عمومی شهری نقش مهمی در توسعه اصولی شهرها و ایجاد محیط شهری مطلوب دارد.
هدف:  این پژوهش با بررسی فضاهای عمومی خیابان­های اصلی شهر رشت، عوامل مؤثر بر کیفیت آنها را از منظر عینی و ذهنی شناسایی و ارزیابی نموده است.
روش شناسی:  برای ارزیابی عینی کیفیت خیابان­ها از مشاهده میدانی و تکمیل چک لیست استفاده شده است و برای ارزیابی کیفیت خیابان به صورت ذهنی از پرسشنامه بهره گرفته شده است. تحلیل داده­ها و سنجش کیفیت فضاهای عمومی خیابانها با استفاده از مدل تاپسیس انجام گرفته و جهت میزان همبستگی دو متغیر کیفیت عینی و کیفیت ذهنی از ضریب همبستگی پیرسون استفاده شده است.
قلمرو جغرافیایی پژوهش:  در این پژوهش فضاهای عمومی خیابان های اصلی شهر رشت در 11 خوشه مورد مطالعه قرار گرفته است.
یافته­ ها و بحث: میزان رابطه همبستگی بین دو کیفیت خصوصیات عینی و ذهنی مقدارR=0.68  محاسبه شده است. از لحاظ مقایسه برخورداری خوشه ­های مختلف از کیفیت­ های فضای عمومی خیابان­ها از منظر عینی و ذهنی خوشه­ های11، 6، 7  دارای ضرایب تاپسیس بالای 0.5 هستند و خوشه ­های 1، 2، 3، 4 و 10 با ضرایب تاپسیس کمتر از 0.5 دارای پایین­ترین مقدار کیفیت فضاهای خیابانی هستند.
نتیجه ­گیری: نتایج تحقیق حاکی از آن است که بخش‌های مرکزی و شمالی شهر که عمدتاً شامل گروه‌های اجتماعی متوسط ​​و نسبتاً مرفه هستند، از کیفیت فضای خیابانی بالاتری برخوردارند، در حالی که بخش‌های جنوبی و جنوب غربی شهر رشت که عمدتاً در برگیرنده طبقات اجتماعی پایین­تر و حاشیه­نشینان هستند، کیفیت پایین‌تری دارند. نتایج این مطالعه همچنین نشان داد که بین خصوصیات عینی و ذهنی کیفیت خیابان‌های شهر رشت رابطه مثبت معناداری وجود دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of urban public spaces from objective and subjective perspectives (Case of main streets in Rasht, Iran)

نویسندگان English

maziyar nabizadeh zoalpirani 1
Noredin Azimi 2
1 Ph.D. student, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran
2 Associate Professor, University of Guilan, Rasht, Iran
چکیده English

Introduction

Public spaces, which are considered important urban elements, play a decisive role in the quality of life of citizens and reflect the interactions and social behaviors of city people. These public spaces have characteristics and elements whose quality can be improved to provide a more pleasant and sustainable life in the city. Therefore, identifying effective criteria on the quality of urban public spaces plays an important role in the fundamental development of cities and creating a desirable urban environment.

The purpose of the research

By examining the public spaces of the main streets of Rasht city, this research has identified and evaluated the factors affecting their quality from an objective and subjective point of view.

Methodology

For the objective evaluation of the street quality, field observation and completion of the checklist have been used, and for the subjective evaluation of the street quality, a questionnaire has been used. Data analysis and measurement of the quality of the public spaces of the streets were done using the TOPSIS model, and Pearson's correlation coefficient was used for the correlation between the two variables of objective quality and subjective quality.

Geographical area of research

In this research, the public spaces of the main streets of Rasht city have been studied in 11 clusters.

Results and discussion

The correlation between the quality of objective characteristics and subjective characteristics has been calculated as R=0.68. In terms of comparison of different clusters' enjoyment of the qualities of the public space of the streets from an objective and subjective point of view, clusters 11, 6, and 7 have TOPSIS coefficients above 0.5. Also, clusters 1, 2, 3, 4 and 10 have TOPSIS coefficients less than 0.5.

Conclusion

This research was carried out on the basis of data acquired through filed observation and questionnaire interview. The TOPSIS analysis revealed that the central and northern parts of the city, which mostly include middle and higher social groups have higher level of street qualities, while southern and south western parts of the city which mainly include the lower social classes and rural migrants have a lower quality of street spaces. The results also depict there is a significant relationship between objective and subjective characteristics of street qualities in Rasht. Meaning the higher the objective quality of a street space, the higher its subjective quality.

کلیدواژه‌ها English

Urban public spaces
objective and subjective evaluation
street spaces
Rasht
اسلامی محمودآبادی، م.، پیوسته گر، ی. و حیدری، ع. (1400). آرامش در خانه جستاری به آرامش در خانه از منظر اسلام در دو الگوی مسکن آپارتمانی و مستقل حیاط­دار در شهر کرمان. باغ نظر, 18(99 )، 5-24.
اعتماد، گیتی (1384). تحول عملکرد و شکل گیری فضاهای عمومی در ایران. اندیشه ایرانشهر، 3، 52
بنتلی، ای ین، الکک، آلن، مورین، پال، مک­گلین، سو و اسمیت، گراهام (1395). محیط­های پاسخده، مترجم: بهزادفر، مصطفی، انتشارات دانشگاه علم و صنعت، چاپ دوازدهم.
پارسی، ح. (1381). شناخت محتوای فضای شهری. هنرهای زیبا، -(11)ف 41-49.
پاکزاد، جهان­شاه (1395). کتاب راهنمای طراحی فضای شهری؛ چاپ هشتم، تهران، انتشارات شهیدی.
پیراوی ونک، م. (1394). رویکردی فلسفی به فضا و سیمای شهر. مطالعات فرهنگ – ارتباطات، 16(29 (مسلسل 61)), 149-166.
تاج، ش. و حافظی زاده، ش. (1389). پتانسیل­یابی فضاهای شهری در بخش مرکزی شهر تهران به منظور ساماندهی اجرای مراسم فرهنگی - مذهبی با تاکید بر اجرای مراسم ایام محرم. جغرافیا، 4(12)، 33-47.
توسلی، محمود (1395 ). قواعد و معیارهای طراحی فضای شهری، چاپ دوم، انتشارات دانشگاه تهران.
تیس اونسن، توماس (1387). گونه­شناسی فضا در شهرسازی، ترجمه: شکوهی، مهشید، تهران، دانشگاه هنر، چاپ اول.
جیکوبز، جین (1396). کتاب مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکایی، ترجمه پارسی، حمیدرضا و افلاطونی، آرزو، چاپ چهارم، انتشارات دانشگاه تهران.
حاجی احمدی همدانی، آ.، و ماجدی، ح.، و جهانشاهلو، ل. (1394). بررسی معیارهای تاثیرگذار بر افزایش میزان فعالیت زنان در فضاهای شهری (مطالعه موردی محله پونک (20 متری گلستان) شهر تهران). مطالعات شهری، 4(14)، 47-59.
حبیبی، س. (1380). فضای شهری: برخوردی نظریه ای. صفه, 11(33), 4-13.
حبیبی، محسن و مقصودی، م. (1384). مرمت شهری، انتشارات دانشگاه تهران.
حسینی دیوشلی، س.ف. و کریمی آذری، ا.ر. 1397. «تحلیل ارتباط میان عوامل کالبدی و وقوع جرایم به روش چیدمان فضایی (مطالعه موردی: محله ی ساغریسازان شهر رشت)»، مطالعات امنیت اجتماعی، 1(53)، صص 239-272.
حیدری، م.، برزگر، ص.، و احدنژادروشتی، م. (1398). توانمندسازی محلات غیررسمی شهر با رویکرد هم پیوندی مردم -فضا. مطالعات راهبردی سیاست گذاری عمومی(مطالعات راهبردی جهانی شدن)، 9(33 )، 102-127.
خاک­زند، مهدی و آقابزرگی، کوروش (1393). سنجش مولفه­های کیفیت فضای شهری، فصلنامه پژوهش­های معماری اسلامی، سال اول، شماره دوم، 131-146
دوانی، آندره، اسپک، جف و لیدون، مایک (1391). کتاب راهنمای رشد هوشمند، ترجمه: مولوی، مهرناز، چاپ اول، رشت، دانشگاه گیلان.
رفیعیان، مجتبی، اکبر تقوایی، علی، خادمی، مسعود و علی­پور، ر. (1391). بررسی تطبیقی رویکردهای سنجش کیفیت در طراحی فضاهای عمومی شهری. معماری و شهرسازی ایران 4. 3.
رهنما، م. و رضوی، م. (1391). بررسی تاثیر حس تعلق مکانی بر سرمایه اجتماعی و مشارکت در محلات شهر مشهد. معماری و شهرسازی (هنرهای زیبا)، 17(2)، 29-36.
زیاری، ک.،  اشنویی، ا.، و روستا، م. (1395). عوامل موثر در احساس آرامش در فضاهای سبز و تفریحی در شهر کاشان. فضای جغرافیایی، 16(54)، 135-153.
ستارزاده، د.،  نقی زاده، م.، و حبیب، ف. (1389). فضای شهری، اندیشه­ای اجتماعی. علوم و تکنولوژی محیط زیست، 12(4 (مسلسل 47))، 173-183.
شعبان جولا، ا.، و زندیه، م. (1394). ارزیابی نقش منظر شهر در تامین امنیت شهروندان نمونه موردی شهر قزوین. باغ نظر، 12(32)، 91-102.
عبدلی، ا.،  رییسی وانانی، ر.، و مختاری، م. (1397). ناهنجاری­های اجتماعی و عوامل تاثیرگذار بر ارتکاب آنها در بافت­های فرسوده شهر خرم آباد. مطالعات امنیت اجتماعی، 9(56 )، 201-235.
عظیمی، ن.، کرمی، ن.، و عطابخش، ف. (1396). بررسی نقش عوامل اجتماعی و کالبدی بر احساس امنیت شهروندان در شهر رشت. معماری و شهرسازی آرمان شهر، 10(19 )، 131-142.
علیلو، م.، و کاظمی، ا.، و پورمحمدی، م. (1398). بررسی رابطه فضای شهری مطلوب با برگزاری آئین­های عزاداری مطالعه موردی مراسم عزاداری دهه محرم در محله خطیب شهر تبریز. جغرافیا و برنامه­ریزی، 23(70 )، 29-57.
علی­دوست، ر.س. کریمی آذری، ا.ر. و پرویزی، ر. 1397. «بررسی مؤلفه­های هویت و مکان در بافت­های تاریخی با رویکرد پدیدارشناسانه، با هدف دستیابی به اصول طراحی بافت­های جدید شهری نمونه موردی: محله ساغریسازان رشت»، معماری و شهرسازی پایدار، 6(1)، صص 39-60.
عنانهاد، م. غلامعلی‌زاده، ح. اسدی ملک‌جهان، ف. 1398. «سنجش نقش خاطره جمعی در فرآیند احیای خانه‌ها و بافت قدیمی ساغریسازان رشت»، معماری و شهرسازی آرمان شهر، 12(27)، صص 131-144.
قرائی، آ.،  زبردست، ا.، و ماجدی، ح. (1397). تبیین ارتباط میان فرم شهر و پایداری اجتماعی (مطالعه موردی مناطق 22گانه شهر تهران). برنامه­ریزی توسعه کالبدی، 3(3 (پیاپی 11) )، 79-93.
کارمونا، متیو، هیت، تیم، تنراک و تیسدل، استیون (1394). کتاب مکان‌های عمومی، فضاهای عمومی، ترجمه: قرائی، فریبا، شکوهی، نهشید، اهری، زهرا، صالحی، اسماعیل، چاپ سوم، تهران، دانشگاه هنر.
کالن، گوردون (1394). گزیده منظر شهری، ترجمه حبیبیان، منوچهر، چاپ ششم، انتشارات دانشگاه تهران.
گل، یان (1394). یان گل شهر انسانی، ترجمه: غفاری، علی و غفاری، لیلا، دانشگاه شهید بهشتی تهران، چاپ دوم، انتشارات: علم معمار رویال.
گل، یان (1396). زندگی میان ساختمان‌ها: کاربرد فضای جمعی. ترجمه: علی اکبری، فرشته کرمیان، نسترن محرابی، زهره وارثی، پرهام نقش.
گلکار، کوروش (1393). کتاب آفرینش مکان پایدار، چاپ دوم، دانشگاه شهید بهشتی.
محسنی، ر.، و نصرتی پایانی، ع. (1393). نسبت شهر با جرم و آسیب­های اجتماعی (مطالعه­ای در رتبه­بندی جرایم و آسیب­های اجتماعی و اقتصادی شهر گرگان). پژوهشنامه جغرافیای انتظامی، 2(7)، 113-138.
مشکینی، ا.، و قاسمی، ا.، و حمزه نژاد، م. (1393). ارزیابی حس تعلق به مکان ساکنان شهرهای جدید (مطالعه موردی: شهر جدید هشتگرد). فضای جغرافیایی، 14(48)، 41-56.
مقدسی، ن. (1397). تبیین نقش طرح­واره­های ذهنی مکانی-اجتماعی در احساس آرامش ساکنین حاشیه سبز بزرگراه­های درون شهری (نمونه موردی بزرگراه مدرس). مدیریت شهری، 17(52 )، 49-63.
منتظرالحجه، م.، نوکار، ب.،  شریف نژاد، م.، و فتوحی، ز. (1397). سنجش شاخص­های کالبدی مؤثر بر مؤلفه زیبایی­شناسی در توسعه های شهری معاصر (مطالعه موردی: نواحی آماده سازی شده در شهر یزد). مطالعات شهری، 8(29 )، 45-58.
موتین، کلیف، (1396). طراحی شهری (خیابان و میدان)، مترجم حسنعلی پورمند، انتشارات دانشگاه تربیت مدرس، چاپ دوم.
نورایی، ه.، و ستاری، ن. (1396). تحلیل میزان رویدادمداری مناطق 15 گانه کلان شهر اصفهان با تاکید بر زیرساخت­های رویداد. معماری و شهرسازی (هنرهای زیبا)، 22(4 )، 45-56.
Bayón, M. C., & Saraví, G. A. (2018). Place, Class interaction, and urban Segregation: experiencing inequality in México City. Space and Culture, 21(3), 291-305.‏
Bodnar, J. (2015). Reclaiming public space.‏ Urban Studies. Volume: 52 issue: 12, page(s): 2090-2104.
Brøgger, D. (2019). Urban diaspora space: Rural–urban migration and the production of unequal urban spaces. Geoforum, 102, 97-105.‏
Cornea, N., Véron, R., & Zimmer, A. (2017). Clean city politics: An urban political ecology of solid waste in West Bengal, India. Environment and Planning A, 49(4), 728-744.‏
Davis, M. (2017). Fortress Los Angeles: the militarization of urban space. In Cultural criminology (pp. 287-314). Routledge.
Lehtovuori, P. (2016). Experience and conflict: The production of urban space. Rutledge.
Lucci, P., Bhatkal, T., & Khan, A. (2018). Are we underestimating urban poverty?. World development, 103, 297-310.‏
Martokusumo, W., Kusuma, H. E., & Octaviana, S. (2013, October). Evaluation of Walkability on Pedestrian Sidewalk in Bandung. In The Second Planocosmo Conference (pp. 1-11).‏
Mohamed, M. A. S., Ibrahim, A. O., Dodo, Y. A., & Bashir, F. M. (2021). Visual pollution manifestations negative impacts on the people of Saudi Arabia.‏
Patterson, M. (2016). The global city versus the city of neighborhoods: Spatial practice, cognitive maps, and the aesthetics of urban conflict. City & Community, 15(2), 163-183.‏ ‏
Ramlee, M., Omar, D., Yunus, R. M., & Samadi, Z. (2015). Revitalization of urban public spaces: An overview. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 201, 360-367.‏
Tulumello, S. (2015). From “Spaces of Fear” to “Fear scapes” Mapping for Reframing Theories About the Spatialization of Fear in Urban Space. Space and Culture, 18(3), 257-272.‏
Viana, N. (2015). Social Movements and Urban Space. International Journal of Research in Geography (IJRG), 1(2), 1-8.‏
Woldeamanuel, M., & Kent, A. (2016). Measuring walk access to transit in terms of sidewalk availability, quality, and connectivity. Journal of Urban Planning and Development, 142(2), 04015019

  • تاریخ دریافت 08 مرداد 1401
  • تاریخ بازنگری 25 آذر 1402
  • تاریخ پذیرش 06 دی 1402
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1403