مهندسی جغرافیایی سرزمین

مهندسی جغرافیایی سرزمین

تحلیل پیامدهای کالبدی تحولات کارکردی سکونتگاه‌های پیراشهری رشت در دو دهه أخیر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، واحد رشت، دانشگاه آزاد اسلامی، رشت، ایران
2 استادیار گروه جغرافیا، واحد رشت، دانشگاه آزاد اسلامی ، رشت ،ایران
3 دانشیار، گروه جغرافیا، واحد رشت، دانشگاه آزاد اسلامی، رشت، ایران
چکیده
مقدمه: رشد روز افزون شهرها در دهه های أخیر و افزایش تقاضا برای زمین همراه با محدودیت عرضه آن، موجب انتقال برخی فعالیت های شهری به روستاهای پیرامون شهرها بخصوص در شهرهای بزرگ شده است که فعالیت های تولیدی صنعتی و تجاری  مهمترین آنها هستند.  چنین روند رو به رشدی، موجب تحول در کارکرد اقتصادی روستاها شده و کارکردهای جدیدی به کارکردهای اقتصادی مبتنی بر فعالیت های کشاورزی اضافه شده است. تحول در کارکرد، پیامدهای محیطی، کالبدی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در روستاها داشته است که آشکارترین آنها، پیامدهای کالبدی است.
هدف:  تحقیق حاضر با هدف تحلیل پیامدهای کالبدی تحولات کارکردی سکونتگاه­های پیراشهری رشت انجام شده است.
روش شناسی:  نوع پژوهش کاربردی و روش تحقیق آن توصیفی- تحلیلی بوده که با استفاده از منابع اسنادی موجود و مطالعات میدانی به گردآوری داده­ها پرداخته شده است. جامعه آماری این پژوهش روستاهای پیرامون شهر رشت (36 روستا) می­باشد. جهت تبیین موضوع با مطالعه پیشینه تحقیق و بررسی های میدانی سه پیامد کالبدی متاثر از تحولات کارکردی و 79 متغیر شناسایی و  با استفاده از تکنیک تحلیل عاملی متغیرهای شناسایی شده در 4 عامل خلاصه شده است. در آمار توصیفی متغیرهای هر عامل به طور جداگانه مورد بررسی قرار گرفته و اطلاعات جهت استفاده در آمار تحلیلی کدگذاری شده است.
قلمرو جغرافیایی پژوهش:  قلمرو جغرافیایی‌ شامل سکونتگاه­های پیراشهری رشت در استان گیلان می‌باشد‌.
یافته­ ها و بحث: نتایج آمار تحلیلی به کمک تحلیل رگرسیون و تکنیک کوپراس نشان می­دهد تحولات کارکردی در روند تغییر کاربری اراضی، تغییر کیفیت مسکن، تحول کمیت و کیفیت خدمات مؤثر بوده و در روستای پیله داربن بیشترین و در روستای کشل ورزل کمترین تحولات کارکردی طی دو دهه أخیر اتفاق افتاده است.
نتیجه­ گیری: نتایج حاصل از پژوهش نشان می‌دهد مهمترین تحول در سکونتگاه های پیراشهری رشت، انتقال فعالیت های شهری مانند فعالیت های تولیدی، تجاری و خدماتی بخصوص خدمات پذیرایی و تعمیرگاهی است که کالبد بیشتر این روستاها را تغییر داده است. 
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of structural consequences of functional upheavals of rural settlements of Rasht within the past two decades

نویسندگان English

Hamed Abdollahi 1
Mohammadbaset Ghoreyshi 2
Teymour Amar 3
1 Ph.D. Student in Geography and Rural Planning, Rasht Branch, Islamic Azad University, Rasht , Iran
2 Assistant Professor, Department of Geography, Rasht Branch, Islamic Azad University, Rasht ,Iran
3 Associate Professor, Department of Geography, Rasht Branch, Islamic Azad University, Rasht ,Iran
چکیده English

Daily expansion of cities in the last decades and the increase of demand for land alongside the limited availability of it, has caused the transfer of some city related activities to rural areas around the cities specially in bigger cities where industrial and economical activities are the most important ones. This matter, has caused a reformation in the rural economies and new functions have been added to the economic functions related to farming. Reform in function, has had environmental, physical, economical, socio-cultural outcomes in the rural areas which the most apparent on them, were the physical outcomes. This research, is done with the aim to analyze the structural consequences of the functional upheavals of rural settlements of Rasht. The most important change has been the transition of urban activities such as production, trading and especially catering and repairing services which has changed the body of these villages. Type of research is comparative and the method of research is descriptive-analytic which was done using the existing documents and field studies, data’s and information. Statistical population of this research is comprised of the villages surrounding the city of Rasht (36 villages). To explain the subject with reading the background research and field surveys three structural consequences as results of functional upheavals and 79 variables were detected and using the factor analysis technique the detected variables were summarized in 4 sections. In descriptive statistics the variables of each section were examined separately and the information were coded to be used in statistical analysis. Results of the statistical analysis with regression analysis and COPRAS technique show us that functional upheavals effect the progress of change such as the function of land, the quality of housing, transition of the amount and quality of services. And we observe the highest amount of functional upheavals within the past two decades in the village of Pile Darin and the lowest in the village of Keshal Varzal .

کلیدواژه‌ها English

structural consequences
functional upheavals
rural settlements
Rasht
احمدی­شاپورآبادی، محمدعلی، تقدیسی، احمد و رضوانی، محمدرضا (1392). شناسایی و تحلیل عوامل موثر بر تغییرات کارکردی نواحی روستایی استان قم. فصلنامه علمی – پژوهشی آمایش سرزمین دوره پنجم، شماره اول، بهار و تابستان 1392، صص 209-181.
افراخته، حسن و حجی­پور، محمد (1396). اقتصاد زباله­ای  در روستاهای پیراشهری جنوب تهران، اقتصاد فضا و توسعه روستایی، شماره 22، 72-47.
افراخته، حسن، عزیزپور، فرهاد و زمانی، محدثه (1393). پیوندهای کلان شهری و تحولات کالبدی فضایی روستاهای پیرامون مطالعه موردی: دهستان محمدآباد کرج. نشریه مسکن و محیط روستا، 34 (150)، صص 101-120.
آمار، تیمور (1382). ضرورت تحول در کارکرد اقتصادی نواحی روستایی مطالعه موردی بخش خورگام شهرستان رودبار. رساله دوره دکتری دانشگاه تهران، گروه جغرافیا.
بابایی، محبوب و ریاحی، وحید (1397). بررسی تحولات ساختاری- کارکردی سکونتگاه­های روستایی، شهرستان ارومیه (مطالعه موردی: دهستان انزل شمالی). نشریه جغرافیا و روابط انسانی، دوره 1، شماره 3، زمستان 1397، صص 214-231.
تاج، شهره (1377). بررسی ویژگی­ها و روند تغییرات فرمی و نقش روستاهای حومه ای مادر شهر تهران در رابطه با فاصله مجاورتی و نظام سلسله مراتبی در سال های 77-1355، مطالعه موردی شهرستان شمیرانات. رساله دکتری جغرافیای انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، گروه جغرافیا.
جوان، فرهاد، افراخته، حسن و ریاحی، وحید. (1398). تحلیل فضایی اثرات گردشگری بر تحولات کالبدی سکونتگاه‌های روستایی شهرستان رضوا‌ن‌شهر. برنامه­ریزی توسعه کالبدی، 6(1)، 57-70.
حقانی، عاطفه و مجیدزاده، جرل (1394). تحولات ساختاری- کارکردی روستاهای پیرامون شهری از بعد اجتماعی (مطالعه موردی: منطقه خرم آباد). کنفرانس بین­المللی محیط­زیست و منابع طبیعی، شیراز.
رحمانی، بیژن، سعیدی راد، مجید و جلالی، مهسا (1394). تحولات ساختاری-کارکردی مسکن سکونتگاه های پیرامون شهر اشترینان. فصلنامه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دوره ۸، شماره 28، صص 148-170.
رحمانی­فضلی، عبدالرضا و پریشان، مجید (1387). تحولات ساختاری کارکردی پس از تبدیل نقاط روستایی به شهر (مورد: شهرکانی سور شهرستان بانه). نشریه علوم جغرافیایی، دوره شش، شماره 12، پاییز و زمستان 1387، صص 128-101.
رضوانی، محمدرضا (1386). شهر گریزی و تغییرات کارکردی در نواحی روستایی شمال تهران. پژوهش­های جغرافیایی شماره59، دوره 39، 177.
ریاحی، وحید، کرمی­نسب، صدیقه و بیات، مقصود (1396). بررسی عوامل موثر بر تحولات ساختاری – کارکردی سکونتگاه­های روستایی (مورد مطالعه: بخش کردیان – شهرستان جهرم). فصلنامه راهبردهای توسعه روستایی دوره 5، شماره2، تابستان 1397، صص 196-173.
سعیدی، عباس (1386). مبانی جغرافیای روستایی، تهران، سمت.
سعیدی، عباس (1390). پویش ساختاری کارکردی: رویکردی نظاموار در مطالعات مکانی- فضایی. نشریه جغرافیا (انجمن جغرافیایی ایران). دورةجدید، سال نهم، شمارة 29، تابستان، صص16-7.
سعیدی، عباس، افراخته، حسن، عزیزپور، فرهاد و محمودی، سیده­کیناز (1393). خزش کلانشهری، الحاق و تعارض بافت کالبدی فضایی. فصلنامه جغرافیا، دوره جدید، سال دوازدهم، شمار41، صص 42-7.
سعیدی، عباس، رحمانی­فضلی، عبدالرضا، عزیزپور، فرهاد و محبی، علی­اکبر (1392). مسکن و پیوستگی ساختاری – کارکردی: بحثی در نظاموارگی فضای روستایی مورد: روستاهای بخش راز و جرگلان شهرستان بجنورد (خراسان شمالی). نشریه جغرافیا (انجمن جغرافیای ایران) دوره جدید، سال یازدهم، شماره 39، زمستان 1392، صص 32-8.
صدیقی، صابر (1395). تبیین عوامل تشدید کننده تغییرات کاربری اراضی (مطالعه موردی: شهرستان محمودآباد). پایان­نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی روستایی. دانشگاه تهران، دانشکده جغرافیا.
صیدایی، سید اسکندر و قاسمیان، زری (1390). بررسی روند تغییرات کارکردی خانه­های روستایی نمونه موردی: روستای گرچی محله، شهرستان بهشهر، استان مازندران. نشریه برنامه­ریزی فضایی سال دوم، شماره اول، (پیاپی 5)، تابستان 1391، صص 106-87.
ظاهری، محمد و رحیمی­پور، بهاره (1392). بررسی بررسی عوامل تاثیرگذار بر تغییرات کارکردی سکونتگاه­های روستایی حوزه نفوذ کلان شهرها (مطالعه موردی: روستاهای بیرق، هروی، حاج عبدال و دیزج لیلی خانی واقع در دره لیقوان استان آذربایجان شرقی). نشریه مسکن و محیط روستا، شماره 146، تابستان93، صص 139-121.
کاظمی­چمسورک، زینب، جلالیان، حمید و زنگانه، احمد (1397). تحلیل تحولات ساختاری کارکردی روستاهای در حال گذار شهرستان ایوان، نشریه برنامه ریزی توسعه کالبدی، سال چهارم، شماره 4 (سری جدید)، پیاپی16، زمستان 1398، صص 41-27.
کشوردوست،  علیرضا (1387). مکتب­های جغرافیایی. رشت، نشر بازرگان.
کمانرودی­کجوری، موسی، عزیزپور، فرهاد و جانبازی، علی (1393). پراکنده­رویی شهر شیراز و تغییرات اقتصادی،  اجتماعی و کالبدی روستاهای پیرامون مورد، روستای گویم. نشریه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال 3، شماره 3، صص 62-41.
محمدزاده­لاریجانی، فاطمه (1389). تحلیل تغییرات کارکردی و گذر از روستاهای کشاورزی به روستاهای گردشگری (مطالعه موردی: دهستان فیروزجاه، شهرستان بابل). پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده جغرافیا.
مرکز آمار ایران. سرشماری عمومی نفوس و مسکن (1395).
مهدوی­حاجیلویی، مسعود، مطیعی­لنگرودی، سیدحسن، محمدی­یگانه، بهروز و نوروزی، صغری (1392). اثرات شهر زنجان برتغییر کارکردهای اقتصادی روستاهای پیرامونی جهت رسیدن به توسعه پایدار با استفاده از GIS. کنفرانس بین­المللی عمران، معماری و توسعه پایدار شهری، تبریز.
وودز، مایکل (1391) جغرافیای روستایی (فرایندها و واکنش­ها و تجربه­های بازساخت روستایی)، ترجمه محمدرضا رضوانی و صامت فرهادی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول.
Wirth,L(1938).urbanism as way of life American journal.of physiology.

  • تاریخ دریافت 23 خرداد 1402
  • تاریخ بازنگری 07 آذر 1402
  • تاریخ پذیرش 13 آذر 1402
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1403