مهندسی جغرافیایی سرزمین

مهندسی جغرافیایی سرزمین

تحلیل فضایی میزان برخورداری جامعه محلی از شاخص‌های نهادی موثر بر تاب‌آوری در برابر مخاطرات محیطی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.
2 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.
3 دانشیار گروه کارآفرینی، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.
10.22034/jget.2025.322388.1385
چکیده
مقدمه:  سوانح طبیعی تأثیرات بسیار مخربی را بر روی سکونتگاه­های انسانی گذاشته و خسارات و تلفات اجتماعی و اقتصادی متعددی را بر جوامع تحمیل کرده‌اند. در این بین جوامع روستایی به دلیل ارتباط تنگاتنگ با محیط طبیعی بیشترین اثرات را از سوانح طبیعی می‌بینند. به طوری که این گونه حوادث اغلب با تخریب منابع اقتصادی و امکانات رفاهی و زیستی، سلامت ساکنان را به خطر می­اندازند و همیشه خطر جدی برای توسعه مناطق روستایی به شمار می‌روند.
هدف پژوهش:  هدف پژوهش حاضر ارزیابی میزان برخورداری خانوارهای روستایی از عوامل نهادی موثر بر تاب‌آوری در برابر مخاطرات محیطی در روستاهای منطقه سیستان می‌باشد.
روش شناسی:  این تحقیق به روش توصیفی- تحلیلی انجام شده است، جامعه آماری تحقیق حاضر شامل تمامی سرپرستان خانوراهای 373 روستای بالای 50 خانوار در منطقه سیستان بود که با استفاده از فرمول کوکران تعداد 189 نفر از سرپرستان خانوارها به روش تصادفی طبقه‌ای به عنوان نمونه انتخاب گردید. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از نرم افزارهای SPSS و WASPAS و Arc GIS استفاده شده است.
قلمرو جغرافیایی پژوهش:  قلمرو جغرافیایی‌ شامل روستاهای منطقه سیستان می‌باشد‌.
یافته­ ها و بحث:  نتایج آزمون رگرسیون در خصوص تأثیر عوامل نهادی بر تاب‌آوری اجتماعات روستایی در منطقه سیستان حاکی از آن است که میزان همبستگی چندگانه برابر با (R=0.01) و ضریب تعیین برابر با (R2=0.000) می‌باشد که نشان می‌دهد عوامل نهادی هیچ تأثیری بر تاب‌آوری روستاییان منطقه سیستان ندارد. همچنین نتایج حاصل از تکنیک رتبه‌بندی WASPAS موید آن است که، روستائیان واقع در شهرستان‌های زهک و هیرمند دارای بیشترین میزان تاب‌آوری نهادی در برابر مخاطره طبیعی و روستائیان واقع در شهرستان زابل دارای کمترین میزان تاب‌آوری نهادی در برابر مخاطرات طبیعی می‌باشند.
نتیجه­ گیری: با توجه به یافته‌های پژوهش، عوامل نهادی تأثیر معناداری بر تاب‌آوری روستاییان منطقه سیستان در برابر مخاطرات محیطی نداشته‌اند. این امر نشان‌دهنده ضعف زیرساخت‌های نهادی و ناکارآمدی سیاست‌های حمایتی در این منطقه است. بنابراین، بازنگری در سیاست‌گذاری‌ها و تقویت نهادهای محلی برای ارتقاء تاب‌آوری ضروری به نظر می‌رسد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


احد نژاد، محسن (1388)، مدل­سازی آسیب­پذیری شهرها در برابر زلزله مطالعه موردی شهر زنجان، رساله دکتری جغرافیا و برنامه­ریزی شهری به راهنمایی مهدی قرخلو، دانشگاه تهران.
افراخته، حسن؛ عزیزپور، فرهاد؛ طهماسبی، اصغر؛ سلیمانی، عادل(1394)، راهبرهای سازگاری روستایی در برابر مخاطرات خشک­سالی (مطالعه موردی:روستای پشتنگ شهرستان روانسر)، مجله دانش مخاطرات، دوره2، شماره341، صص 3-354.
آیلا، ایراسما (1389)، ژئومورفولوژی و مخاطرات طبیعی، ترجمه: رضا خوش رفتار، مجله رشد آموزش جغرافیا، شماره2، تهران، صص23-14.
بذرافشان، جواد؛ طولابی نژاد، مهرشاد؛ طولابی نژاد، میثم(1397)، تحلیل فضایی تفاوت­های تاب­آوری در نواحی شهری و روستایی در برابر مخاطرات طبیعی(مورد مطالعه: شهرستان پل دختر)، فصلنامه پژوهش های روستایی، دوره 9، شماره 1، صص 135-119.
بنی شیخ السلامی، فرهاد؛ حقزاد، آمنه(1403)، بررسی نقش مدیران در قانونمندسازی و فرهنگ سازی  شهروندان در رابطه با مخاطرات شهری (مطالعه موردی: نوشهر)، آمایش محیط، شماره64.
بیک محمدی، حسن؛ نوری، سید هدایت الله و بذرافشان، جواد (1384)، اثرات خشک­سالی 83-1377 بر اقتصاد روستایی سیستان و راه­کارهای مقابله با آن، مجله جغرافیا و توسعه، بهار و تابستان، صص72-53.
پالاش، عباس و کردوانی، پرویز (1388)، مقایسه نقش دریاچه هامون هنگام پرآبی و خشکی در اوضاع اقتصادی و اجتماعی سیستان، فصلنامه جغرافیا، دوره 3، شماره 8-9، صص 144- 123.
جلیل­پور، شهناز (1390)، ارزیابی آسیب­پذیری کالبدی شهرها در برابر زلزله با استفاده از GIS، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه زنجان.
رحمانی، بیژن؛ ایمانی، بهرام؛ نصرتی، فردین(1390)، ارزیابی دیدگاه ساکنان دهستان جوکندان تالش نسبت به چالش­های فراروی مدیریت ریسک سیلاب (مطالعه موردی: حوضه رود خشکه رود)، فصلنامه علمی- پژوهشی فضای جغرافیایی، سال11، شماره34، صص132-155.
رکن­الدین افتخاری، عبدالرضا؛ صادقلو، طاهره؛ احمدآبادی، علی؛ سجاسی قیداری، حمدلله(1388)، ارزیابی پهنه بندی روستاهای در معرض خطر سیلاب با استفاده از مدلGeo RAS-HEC در محیط GIS، مجله توسعه روستایی، شماره 1، دوره 1، صص182-156.
سلمانی، محمد، بدری، سیدعلی، مطوف، شریف، کاظمی، نسرین و ثانی، عطاالله (1394)، ارزیابی رویکرد تاب‌آوری جامعه در برابر مخاطرات طبیعی مورد مطالعه: شهرستان دماوند، فصلنامه مخاطرات طبیعی، دوره 2، شماره 4، صص 409- 393.
صادقی، حجت و جوان، فرهاد. (1403). ارزیابی روستاهای گردشگری ایران از لحاظ آسیب‌پذیری ژئوفیزیکی با استفاده از سناریوهای فازی. پژوهش­های روستائی، 15(4)، 85-100.
صادقی، حجت و جوان، فرهاد. (1404). آسیب­پذیری روستاهای گردشگری ایران از لحاظ مخاطره زمین لغزش با استفاده از GIS. جغرافیا (نشریۀ انجمن جغرافیایی ایران)، 23(84)، 153-170.
صالحی، اسماعیل؛ آقابابایی، محمدتقی؛ سرمدی، هاجر؛ فرزادبهتاش، محمدرضا(1390)، بررسی میزان تاب­آوری محیطی با استفاده از مدل شبکه علیت، مجله محیط شناسی، سال 37، شماره 59، صص 99-112.
عزمی، آئیژ؛ میرزایی، قلعه؛ درویشی، صبا(1394)، جایگاه دانش بومی در مدیریت مخاطرات محیطی در روستاها (مطالعه موردی: دهستان شیزر، شهرستان هرسین)، فصل­نامه علمی پژوهشی جغرافیا و مخاطرات محیطی، شماره 4، دوره 13، صص23-39.
علوی، سیدعلی؛ رمضان زاده، یاسر؛ فتاحی، احدالله؛ خلیفه، ابراهیم(1394)، پهنه­بندی فضایی سکونتگاه­های روستایی در معرض مخاطرات محیطی با استفاده از تکنیک چندمعیاره ویکور (مطالعه موردی: شهرستان تالش)، فصلنامه برنامه­ریزی منطقه­ای، سال 5، شماره20، صص 125-136.
عنابستانی، علی اکبر، جوانشیری، مهدی، محمودی، حمیده و دربان آستانه، محمدرضا (1396)، تحلیل فضایی سطح تاب­آوری سکونتگاه­های روستایی در برابر مخاطرات محیطی (مورد مطالعه: بخش مرکزی شهرستان فاروج)، نشریه تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، سال 4، شماره 4، صص 38- 17.
قدس قرچه، ادریس(1391)، کاهش ریسک سانحه طبیعی  سیل در مناطق روستایی با تأکید بر ظرفیت­های محلی مطالعه موردی: شهرستان کلاله، راهنمایی: جمشید عینالی، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه زنجان، گروه جغرافیا.
کاویانی­راد، مراد(1389)، تحلیل فضایی مخاطرات محیطی و بحران­های بوم­شناسی در ایران، فصلنامه مطالعات راهبردی، شماره2، سال13، شماره مسلسل49، صص33-57.
محمدی، اکبر، آشوری، کسری و بشیررباطی، محمد (1396)، تبیین و ارزیابی مولفه­های تاب­آوری نهادی و اجتماعی در سکونتگاه­های خودانگیخته شهری مطالعه موردی: ناحیه منفصل شهری نایسر شهر سنندج، فصلنامه مطالعات شهری، شماره 22، صص 88- 75.
معصوم­پور سماکوش، جعفر، عزمی، آئیژ، رمضان زاده لبسوئی، مهدی و نوری، مجتبی (1400)، بررسی میزان تاب­آوری ساکنین نواحی روستایی استان کرمانشاه در مواجهه با بلایای طبیعی، فصلنامه دانش پیشگیری و مدیریت بحران، دوره 11، شماره 1، 37- 24.
میری سلیمان؛ سیدجواد، اونق، مجید و بارانی، حسین (1399)، تحلیل و اعتبارسنجی شاخص­های ارزیابی تاب­آوری عشایر در برابر خشکسالی (مطالعه موردی: عشایر کرمانج خراسان شمالی)، پژوهشنامه خراسان بزرگ، شماره 37، صص 62- 47.
Andersen, L. E., & Cardona, M. (2013), Building resilence against adverse shocks: What are the determinants of vulnerability and resilence? (No. 02/2013), Development Research Working Paper Series.‏
Arouri, M.C., Nguyen., A.B. Youssef., Nathural disaster, household welfare, and resilience: evidence from rural viyetnam, world development, pp. 59-77, 2015.
Burton, I, Kates, R.W. (1964), the perception of natural hazards in resources management, Natural resources Journal, pp. 412-41.
Charleson, A, Kusliansjah, K, & Widjaja, P (2018), Improving the seismic resilience of housing in developing countries: time to transform local government building departments. In MATEC Web of Conferences (Vol. 229, p. 03017), EDP Sciences.‏
Conference Proceedings 2218, 030015. doi:10.1063/5.0001827‏.
Cutter, S. L., Barnes, L., Berry, M., Burton, C., Evans, E., Tate, E., & Webb, J. (2008), A place-based model for understanding community resilience to natural disasters. Global environmental change, 18(4), 598-606.‏
Davis, I., & Izadkhah, Y. O. (2006), Building resilient urban communities, Open House International.‏
Gaillard, J. C. (2007), Resilience of traditional societies in facing natural hazards. Disaster Prevention and Management: An International Journal, 16(4), pp. 522-544.
Ghafory Ashtiany, M (1999), rescue operation and reconstructions in iran, dissaster prevention and management, 8(1).
Godschalk, D.R, (2003), Urban hazard mitigation: creating resilient cities, Natural hazards review, 4(3), 136-143.‏
in the context of protection and conservation of cultural heritage objects. AIP
Javan, F. and Pourgharib, B. (2024). Assessing the Impact of English Language Proficiency in Host Communities on the Sustainability of Rural Tourism(A Case Study of Villages in Gilan Province, Northern Iran). journal of sustainable rural development, 8(1), 119-130. doi: 10.22034/jsrd.2024.458005.1187
Mandin, P (2007), commentary-ethics and reflecting processes, journal of social work practice, Vol .21, pp. 235-238.
Manyena, S., B. (2006), The concept of resilience revisites, research associate, disaster and development centra, school of applied sciences, northumbria university, UK.
Manyena, S.B (2014), Disaster resilience: A question of ‘multiple faces’ and ‘multiple spaces? International Journal of Disaster Risk Reduction, 8, 1-9.‏
 Mileti, D, (1999), Disaster by design: A reassessment of natural hazard in the United States, joseph henry press, washington DC, pp1-371.
Millwee, Tom (2001), State of Texas: drought Preparedness Plan, Texas Department of Public Safety, Austin.
Norris, F. H., Stevens, S. P., Pfefferbaum, B., Wyche, K. F., & Pfefferbaum, R. L, (2008), Community resilience as a metaphor, theory, set of capacities, and strategy for disaster readiness, American journal of community psychology, 41(1), 127-150.‏
Rosu, A., Constantin, D., Arseni, M., & Timofti, M. (2020). Atmospheric measurements
Slootweg, R., Jones, M., Resilience thinking improves SEA: a discussion paper, Impact assessment and project appraisal, forthcoming, December 2011 and the dol. vol. 29. 2011.
Tierney, K., & Bruneau, M. (2007), Conceptualizing and measuring resilience: A key to disaster loss reduction. TR news, (250).
Vaculisteanu, G., Niculita, M., & Margarint, M. C. (2019), Natural hazards and their impact on rural settlements in NE Romania–A cartographical approach, Open Geosciences, 11(1), 765-782.‏
Wikstrom, A (2013), The challenge of change: plannino for sosial urban resilience: An analysis of contemporary planning aims and practices, pp.1-60.
Zhou, H., Wan, J., & Jia, H. (2010), Resilience to natural hazards: a geographic perspective. Natural hazards, 53(1), 21-41.‏
دوره 9، شماره 2 - شماره پیاپی 24
تابستان 1404
صفحه 181-195

  • تاریخ دریافت 10 دی 1400
  • تاریخ بازنگری 23 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 24 اردیبهشت 1404
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404