مهندسی جغرافیایی سرزمین

مهندسی جغرافیایی سرزمین

تبیین تأثیر ژئوپلیتیک خطوط انتقال انرژی در دریای خزر بر منافع ملی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی، گروه جغرافیا، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استادیار گروه جغرافیا، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 دانشیار گروه جغرافیا، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/jget.2025.418376.1511
چکیده
مقدمه: دریای خزر یکی از مهم‌ترین منابع انرژی نفت و گاز را در بین مناطق جهان در اختیار دارد. در بین پنج کشور موجود در اطراف دریای خزر از جمله ایران خطوط مختلف انتقال انرژی کشیده است که از منظر ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک دارای اهمیت قابل توجهی است.
هدف: بر این مبنا هدف اصلی در این پژوهش بررسی تاثیرات خطوط انتقال انرژی در دریای خزر بر منافع ملی ایران است. سوال اصلی این است که ژئوپلیتیک خطوط انتقال انرژی در دریای خزر چه تاثیری بر منافع ملی ایران دارد؟ فرضیه پژوهش این است که به نظر می‌رسد مهم‌ترین تاثیر خطوط انتقال انرژی در دریای خزر بر منافع ایران، افزایش امنیت و قدرت ملی کشور به همراه تبدیل ایران به شاهراه انتقال انرژی شمال به بازارهای جهانی است.
روش­شناسی:  این پژوهش در قالب روش توصیفی – تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای انجام شده است.
قلمرو جغرافیایی: در این پژوهش، حوزه دریای خزر به عنوان قلمرو جغرافیایی مدنظر نگارندگان قرار گرفته است.
یافته‌ها و بحث: نتایج نشان می‌دهد که دریای خزر یکی از غنی‌ترین مناطق از نظر منابع انرژی در جهان است و خطوط هفت‌گانه انتقال انرژی از این منطقه در زمره اصلی‌ترین خطوط انتقال انرژی در جهان هستند. در این بین، ایران از برخی ویژگی‌های ژئوپلیتیکی در انتقال انرژی برخوردار است که می‌تواند آن را به هاب انرژی در منطقه و جهان تبدیل کند.
نتیجه­ گیری: از مهم‌ترین ویژگی‌های ژئوپلیتیکی ابران در انتقال انرژی، کاهش ریسک انتقال انرژی از بابت امنیت انرژی، دور بودن از تهدیدات و مخاطرات به واسطه عبور از یک کشور، دسترسی به بازارهای انرژی آسیایی، کاهش هزینه انتقال انرژی از مسیر ایران با روش معاوضه و ایجاد رقابت با روسیه به عنوان ابرقدرت انرژی نفت و گاز در بازارهای جهانی می‌تواند تامین کننده منافع ملی ایران باشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


آجیلی، هادی و بهارخانی، محمدرضا، (1393)، «اقتصاد سیاسی خطوط لوله انرژی در آسیای مرکزی و قفقاز»، فصلنامه پژوهش‌های راهبردی سیاست، سال سوم، شماره 10، پاییز
آدمی، علی و نظریان، ابوذر، (1394)، «بررسی جایگاه انرژی دریای مازندران و خطوط لوله انتقال آن بر امنیت ملی ایران»، فصلنامه فرآیند نو، شماره 52، زمستان.
اعظمی، هادی و همکاران، (1394)، «بررسی نقش انرژی نفت و گاز در ایجاد بحران در روابط بین المللی نمونه موردی: ایران و جمهوری آذربایجان»، اولین کنگره سالیانه جهان و بحران انرژی ،شیراز
اطاعت، جواد، نصرتی، حمیدرضا، (1388)، ایران و خطوط انتقال انرژی حوزه خزر، مطالعات اوراسیای مرکزی، مرکز مطالعات عالی بین المللی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، سال دوم، شماره 3، زمستان و بهار
امیری، سروش، (1398)، «جمهوری اسلامی ایران و جایگاه ژئوپلیتیکی-ژئواکونومیکی و انرژی حوزه خزر»، ماهنامه علمی اکتشاف و تولید نفت و گاز، شماره 167.
برکشلی، فریدون، (1401)، «فرصت ایران برای تبدیل شدن به کریدور امن انتقال انرژی/ غفلت از خزر در سایه عظمت پارس جنوبی»، بازیابی شده در 18 مهر 1401، از : https://www.kepco.ir/fa/news/1924/.  
جعفری، زهرا و ظفریان، حبیب‌الله، (1401)، «چشم‌انداز سیاست‌های انرژی در قزاقستان و ظرفیت‌های همکاری با ایران»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، دفتر مطالعات انرژی، صنعت و معدن.
جوفار، محمدرضا (1402) «بررسی جایگاه ژئوپلیتیک انرژی در سیاست خارجی کشورها»، یازدهمین کنفرانس بین المللی علوم سیاسی، روابط بین الملل و تحول
چابکی، ام‌البنین، (1390)، «تاثیر حضور آمریکا در حوزه خزر بر منافع جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه سیاست، دوره 41، شماره سوم.
حافظ‌نیا، محمدرضا، (1396)، اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک، مشهد: نشر پاپلی
حلال‌خور، مهرداد و سعیدی راد، آرش، (1400)، «روندهای کلان جهانی، تحول و گسترش ژئواکونومیک دریای خزر»، فصلنامه روابط خارجی، سال 14، شماره 53، بهار.
رستمی فر، عبدالرحمن و همکاران (1401) «تحلیل اقتصادی امنیت انرژی (ژئواکونومیک و ژئوپلیتیک نفت و گاز)»، فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای)، دوره 12، شماره 48، مهر
صادقی، اکبر و همکاران (1397) «بایسته های دیپلماسی انرژی ایران در نظام اقتصاد سیاسی بین الملل»، فصلنامه مطالعات روابط بین الملل، دوره 11، شماره 43، آذر
عسگری، بصیر (1398) تأثیر ژئوپلیتیک انتقال انرژی بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، جغرافیای سرزمین، دوره 16، شماره 64، بهمن
فرجی راد، عبدالرضا، حقیقت پناه، مسعود (1392) «بررسی چالش ها و فرصت های فراروی ایران در حوزه خزر»، فصلنامه علمی پژوهشی نگرش های نو در جغرافیای انسانی، سال پنجم، شماره چهارم، پاییز
قالیباف، محمدباقر و پوینده، محمدهادی، (1386)، «تحلیل اطلاق مفهوم بیضی استراتژیک انرژی بر حوزه دریای خزر و خلیج فارس»، فصلنامه ژئوپلیتیک، سال سوم، شماره دوم، تابستان.
کامران دستجردی، حسن و همکاران، (1391)، «جایگاه ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک ایران در انتقال انرژی دریای خزر به بازارهای جهانی»، فصلنامه جغرافیا، دوره 10، شماره 32، بهار.
کنشلو، محبوبه و همکاران، (1401)، «تحلیل و بررسی جایگاه ژئوپلیتیک ایران در طرح‌های انتقال منابع انرژی از حوزه دریای خزر در راستای تاثیر آن بر توسعه ژئواکونومیک آسیای میانه و قفقاز»، فصلنامه جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، دوره 12، شماره دوم.
محرابی، علیرضا و همکاران، (1392)، «بررسی جایگاه ژئوپلیتیک انرژی در تامین امنیت ملی ایران از منظر سه رویکرد امنیت ملی گسترش محور، حفظ محور و توسعه محور»، فصلنامه ژئوپلیتیک، سال نهم، سال اول، بهار.
مسعودی‌پور، حسین و همکاران، (1398)، «ژئوپلیتیک انرژی و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، دوفصلنامه دانش سیاسی، سال 15، شماره دوم، پاییز و زمستان.
ملکی، ماری و جعفری، علی‌اکبر، (1397)، «منابع انرژی و حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای در دریای خزر»، دوفصلنامه سیاست و روابط بین‌الملل، دوره دوم، شماره سوم، بهار و تابستان.
مولایی، یوسف و ملکی، روح‌الله، (1398)، «سیاست انرژی‌محور غرب در معضل رژیم حقوقی دریای خزر»، فصلنامه روابط خارجی، دوره 11، شماره 42.
مهدیان، حسین، فخری، سیروس (1391) «ژئوپلیتیک انرژی ایران و امنیت انرژی غرب»، پژوهش های جغرافیای انسانی (پژوهش های جغرافیایی)، دوره 44، شماره 4
نوازنی، بهرام و شجاعی، حافظ، (1393)، «خطوط انتقال انرژی دریای خزر و تاثیر آن بر ژئوپلیتیک»، همایش بین‌المللی تحولات جدید ایران و جهان، دوره ششم.
نیاکویی، امیر و میرزازاده، فرامرز، (1392)، «رقابت قدرت‌ها، ژئوپلیتیک خزر و منافع ملی ایران»، فصلنامه پژوهش‌های روابط بین‌الملل، دوره نخست، شماره نهم، زمستان.
ولی‌زاده، اکبر و صادقی، مهدی، (1400)، «کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر و جایگاه ایران در ژئوپلیتیک انرژی قفقاز جنوبی»، دوفصلنامه مطالعات اوراسیای مرکزی، دوره 14، شماره اول، تابستان.
یاری، احسان، (1394)، «ژئوپلیتیک انرژی و بازسازی قدرت روسیه»، فصلنامه جغرافیا، دوره 13، شماره 44، بهار.
Benda, Lukas, (2021), Caspian Sea, a unified energy region or multiple solitary players?, available at: https://www.securityoutlines.cz/caspian-sea-a-unified-energy-region-or-multiple-solitary-players/.
British Petroleum, (2023), Baku-Tbilisi-Ceyhan pipeline, available at: https://www.bp.com/en_az/azerbaijan/home/who-we-are/operationsprojects/pipelines/btc.html.
Caiyu, Liu and Xiaojing, Xing, (2023),  Protector of China-Kazakhstan crude oil pipeline, available at: https://www.globaltimes.cn/page/202302/1285533.shtml
Cutler, Robert M, (2016), Kazakhstan and Azerbaijan plan an undersea trans-Caspian oil pipeline, available at: https://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/13407-kazakhstan-and-azerbaijan-plan-an-undersea-trans-caspian-oil-pipeline.html
EIA, (2021), Overview of oil and natural gas in the Caspian Sea region, available at: https://www.eia.gov/international/analysis/regions-of-interest/Caspian_Sea.
EIA, (2020), Kazakhstan energy profile energy security, available at: https://www.iea.org/reports/kazakhstan-energy-profile/energy-security.-EIA, (2021), Azerbaijan executive summary, available at: https://www.eia.gov/international/analysis/country/AZE.
EIA, (2022), Iran executive summary, available at: https://www.eia.gov/international/analysis/country/IRN
International Trade Administration, (2022), Turkmenistan – Country Commerical Guide Oil and Gas, available at: https://www.trade.gov/country-commercial-guides/turkmenistan-oil-gas.
Koutsouradi,Markella , Karkazis,John , Siousiouras,Petros , Chondrogianni,Dionysia (2018) The Complexity of the Caspian Basin, European Scientific Journal, Vol.14, No.26 ISSN: 1857 – 7881, September
Madani, Kaveh, (2016), the future of Iran’s oil and its economic implications, Stanford Iran 2040 project.
Mirzamakhmudov, Zhurabek, (2023), Central Asia-Center pipeline being considered for gas supplies from Russia to Uzbekistan, available at: http://tashkenttimes.uz/national/10970-central-asia-center-pipeline-being-considered-for-gas-supplies-from-russia-to-uzbekistan
Olcott, Martaha Brill, (2013), The Geopolitics of Natural Gas: Turkmenistan: Real Energy giant or Eternal Potential? Carnegie Endowment of International Peace, December.
Southern Gas Corridor, (2020), South Caucasus Pipeline, available at: https://www.sgc.az/en/project/scp
Trading Economics, (2023), Iran Crude Oil production, available at: https://tradingeconomics.com/iran/crude-oil-production.
https://www.researchgate.net
دوره 9، شماره 2 - شماره پیاپی 24
تابستان 1404
صفحه 167-180

  • تاریخ دریافت 05 مهر 1402
  • تاریخ بازنگری 08 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 11 اسفند 1403
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404