مقدمه: آب پدیده‌ای مناسبت‌ساز در حوزه‌های مختلف زیست اجتماعی انسان‌ها بوده و همواره در کانون مناسبات قدرت بازیگران و کنشگران قرار داشته است. طی سال‌های اخیر بر گرفته از تغیر اقلیم، کاهش و کمبود منابع آب شیرین و افزایش جمعیت، منابع آب شیرینِ مشترک به دامنه‌ای از مناسبات هیدروپلیتیکِ واحدهایِ سیاسی- فضایی کناره حوضه‌هایِ آبریز مشترک از همکاری تا کشاکش و درگیری جهت و معنا داده است.

هدف پژوهش: مقاله حاضر که ماهیتی کاربردی دارد، در پی درک و شناسایی مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق در رودهای مرزی با بهره‌گیری از تفکر سیستمی است.

روش‌شناسی: روش‌شناسی حاکم بر پژوهش، توصیفی- تحلیلی است. درون‌داده‌های مورد نیاز پژوهش با روش کتابخانه‌ای و میدانی( مصاحبه و پرسش‌نامه) گرد‌آوری و با بهره‌گیری از نرم‌افزار Vensim و مدل AHP بررسی شده است. بدین منظور ابتدا عوامل تاثیرگذار بر مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق شناسایی و با نظر خبرگان رتبه‌بندی شدند. عواملی که بالاترین رتبه را کسب کردند به عنوان محرک‌های تاثیرگذار بر مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق شناسایی شدند و در قالب رویکرد سیستمی مدل‌سازی شد.

قلمرو جغرافیایی: قلمرو جغرافیایی این پژوهش حوضه آبریز رودخانه‌های مرزی ایران و عراق است.

نتایج و بحث: یافته‌های پژوهش نشان داد از بین 76 عامل تاثیرگذار بر مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق، عوامل سدسازی‌های ترکیه بر سرشاخه‌های رودخانه‌های دجله و فرات، سدسازی‌های سوریه بر روی رودخانه فرات، تاثیر تحریم‌های بین‌المللی بر اقتصاد ایران، تاثیر منابع آب بر اشتغال ایران، تاثیر منابع آب بر توسعه در عراق، توسعه آب پایه در ایران، مهاجرت از مرزهای غرب ایران و جمعیت ساکن در غرب ایران به عنوان محرک‌های تاثرگذار بر مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق شناسایی شدند. محرک‌های هیدروپلیتیکی شناسایی شده در قالب حلقه‌های بازخورد با رویکرد سیستمی تحلیل و شبیه‌سازی شدند.

نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان داد از آنجایی که ترکیه و حتی سوریه نقش تاثیرگذاری بر مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق دارند و با توجه به اینکه مکانیزم سیستمی دو کشور ایران و عراق بر پایه نیاز دو کشور به منابع آب پی‌ریزی شده است، همکاری دو کشور ایران و عراق برای مذاکره با کشور ترکیه به عنوان نتیجه و پیشنهاد نهایی پژوهشگران مطرح شد.