مهندسی جغرافیایی سرزمین

مهندسی جغرافیایی سرزمین

اثرات زیست محیطی، اقتصادی و اجتماعی حفر چاه‌های عمیق و نیمه‌عمیق بر سکونتگاه های روستایی دشت سده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.
2 کارشناس ارشد جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی،دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.
چکیده
 مقدمه: پس از حفر چاه‌های عمیق و نیمه‌عمیق در دشت‌های خراسان جنوبی در دشت سده نیز چاه‌های متعددی حفر گردید. این روند از مدرنیزاسیون که مبتنی بر مدل توسعه برون‌زا شکل‌گرفته سبب تغییر و تحولاتی در محیط‌زیست طبیعی و انسانی شده است. پژوهش حاضر به بررسی اثرات زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی حفر چاه‌های عمیق و نیمه‌عمیق در سکونتگاه‌های دشت سده در خراسان جنوبی می‌پردازد.
 هدف: هدف اصلی تحقیق حاضر بررسی اثرات زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی حفر چاه­های عمیق و نیمه‌عمیق بر سکونتگاه‌های روستایی دشت سده است.
روش­شناسی: بر، مبنای هدف تحقیق کاربردی بوده و به روش توصیفی – تحلیلی انجام شده است. جامعه آماری این تحقیق ۲۴۸۷ خانوار از روستاهای ساکن در منطقه موردمطالعه است که با استفاده از فرمول کوکران نمونه‌ای به‌اندازه ۳۳۳ نفر انتخاب گردید. جهت جمع­آوری اطلاعات از پرسش‌نامه ساخته محقق استفاده شد. پایایی پرسش‌نامه با استفاده از روش آلفای کرونباخ، مقدار این ضریب به کمک نرم‌افزار محاسبه و مورد قبول واقع شد. پس از جمع‌آوری داده­ها از نمونه معرف جامعه، برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از فنون توصیفی، فنون استنباطی علم آمار استفاده شد. در سطح آمار استنباطی از روش آزمون تی جهت آزمون فرضیات و با استفاده از نرم‌افزار SPSS به تحلیل نتایج پرداخته شد.
 قلمرو جغرافیایی: جامعه آماری تحقیق شامل تعداد خانوارهایی که در محدوده دشت موردمطالعه قرار دارند؛ بنابراین جامعهٔ آماری این تحقیق، طبق آمار سال ۹۵ شامل ۱۶ روستا با جمعیتی تعداد ۲۴۸۷ خانوار جمعیت دارد. این سکونتگاه‌ها شامل یک نقطه شهری و ۱۴ روستا که از نظر تقسیمات سیاسی در شهرستان­های قائنات و در شهرستان بیرجند واقع شده‌اند و شامل دهستان­های القورات شاخنات و دهستان سده واقع در بخش سده و شهرستان قاینات است
 یافته‌ها: نتایج تحقیق نشان داده از دیدگاه پاسخگویان بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی با حفر چاه­های عمیق و نیمه­عمیق باعث بهبود وضعیت اقتصادی و اجتماعی در سکونتگاه‌های روستایی در دشت سده شده است؛ ولی بااین‌حال حفر چاه‌های عمیق منجر به بروز مشکلات زیست‌محیطی ساکنین دشت سده شده است.
 نتیجه‌گیری: با عنایت به اینکه بیشترین میزان خسارت ناشی از برداشت بی‌رویه آب در بخش زیست‌محیطی اتفاق افتاده جهت جلوگیری از بحران زیست‌محیطی مدیریت جامع آب مبتنی بر میزان بهره‌برداری بدون خسارت با تغییر در شیوه‌های آبیاری و تغییر الگوی کشت پیشنهاد می‌شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


اطاعت، جواد و ورزش، اسماعیل. (1391). هیدرو پلتیک هیرمند: دلایل آثار و پیامدها، نشریه پژوهش­های جغرافیای انسانی، 44(80)، 212-193.
بیناباجی، طیبه،  شاطری، مفید و فال­سلیمان، محمود. (1395). بهره­برداری غیر اصولی از منابع آب زیر زمینی و اثرات آن بر روند توسعه روستایی با تکیه بر راهکارهای مقابله (بخش نیمبلوک شهرستان قاینات)، اولین همایش ملی جغرافیا، محیط زیست، امنیت و گردشگری.
پاپلی­یزدی، محمدحسین، شاطری، مفید. (1383). سنت مدرنیته، اثرات اجتماعی- زیست­محیطی چاه‌های عمیق و نیمه عمیق(نمونه موردی شهرستان قاین)، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 19(4)، 75-129.
تقی­زاده انصاری، مصطفی. (1373). حقوق محیط­زیست در ایران، تهران: انتشارات سمت.
جوان، جعفر و فال سلیمان، محمود. (1387). بحران آب و لزوم توجه به بهره­وری آب کشاورزی در نواحی خشک مطالعه موردی دشت بیرجند، نشریه جغرافیا و توسعه، 6(11)، 115-138.
حیدر بیگی، علی­اصغر، حسینی، سید حسین و حسینی بنده قرائی، احمد. (1392). مروری بر عوامل کاهش آبدهی چاه­های عمیق و نیمه عمیق مورد استفاده در تامین آب شرب شهری یا آب کشاورزی و بررسی فناوری­های نوین و راه­حل­های مناسب علمی و عملی جهت احیای آنها، اولین همایش ملی معماری، مرمت، شهرسازی و محیط زیست پایدار، همدان.
درخشان، هاشم، عمرانیان، حمید. (1396). ذخیرۀ استراتژیک آب زیرزمینی: راهکار  بنیادی مدیریت ریسک خشکسالی.
رحیمی، حسین. (1382). بحران آب مشکل ناشناخته جهانی، نشریه پیک نور، 1(2)، 23-33.
رحیمی، حسین. (1381). فرهنگ توسعه پایدار و محیط­زیست، مجله دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد، شماره 133-132.
عراقچی، سید عباس. (1393). دیپلماسی آب از منازعه تا همکاری، نشریه سیاست جهانی، 3(4)، 91-119.
فیروزنیا، معصومه و شاطری، مفید. (1399). حفر بی‌رویه چاه‌ها و بسترسازی ناپایداری فضا در دشت قاین، فصلنامه روستا و توسعه پایدار فضا، 1(2)، 61-80.       
ملکی، محمد؛ توکلی­صبور، سیدمحمد و جوان، فرهاد. (۱۳۹۷). تحلیل اثرات احداث سد بر پوشش گیاهی نواحی پیرامونی در ارتفاع و شیب های مختلف مطالعه ی موردی: سدهای سلیمان شاه و گاوشان. پژوهش‎های مکانی فضایی، 2(2)، 102-117.
:Jefry jefry jmes and haider kahan ,Technology chaice  and Income Distribution , word development, vol25 ,1997, p155
Foster, Stephen and Loucks, Daniel P. & etal., (2009). Non-Renewable Groundwater Resources, a guidebook on socially-sustainable management for water-policy makers, ihp-iv grouwater series no 10, unesco.

  • تاریخ دریافت 20 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری 16 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 27 مهر 1403
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1404