مهندسی جغرافیایی سرزمین

مهندسی جغرافیایی سرزمین

نگاهی به آب‌جاینام‌های ایران (مطالعۀ موردی: جاینام‌های مرتبط با «چشمه»)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد رشت، دانشگاه آزاد اسلامی، رشت، ایران
10.22034/jget.2024.417854.1510
چکیده
مقدمه:  زبان مجموعه بزرگی است که دارای بخش های مختلفی است. در بخش واژگان هر زبانی، کلماتی برای نامگذاری مکان‌های جغرافیایی ساخته می‌شود. از آنجایی که نام مکان‌های جغرافیایی در بیشتر زبان‌ها از عناصر قدیمی زبان هستند، مطالعه نام مکان‌ها در هر زبان یا هر منطقه‌ای می‌تواند به شناخت آن زبان کمک زیادی کند. توپونیمی علم مطالعه اسامی جغرافیایی است که به نوعی زیر شاخة زبان‌شناسی است و اصول و قواعدی دارد.
هدف:  هدف این مقاله بررسی نام مناطقی است که چشمه (و نام‌های دیگر آن در زبان‌های رایج ایران، مانند خانی، کانی، گانی و بلاغ/ بولاق) در آنها نقش اساسی دارد. سوال اصلی این تحقیق این است که چه قوانین و مکانیسم‌هایی در ساخت نام‌های مرتبط با آب در ایران وجود دارد؟
روش شناسی:  در این پژوهش نخست پیکره‌ای از اسامی جاینام‌هایی که برای اشاره به چشمه در ایران به کار می‌روند، از مرکز آمار پورتال ایران تهیه شده‌است. سپس این جاینام‌های دسته‌بندی‌شده بر حسب رنگ خاک، ابعاد چشمه، نام آباد کنندۀ آن چشمه و یا موارد دیگر، تحلیل شده‌اند.
قلمرو جغرافیایی پژوهش:  در این تحقیق از میان تمامی نام‌های مکان ایران، فقط نام‌هایی که در ایران برای اشاره به چشمه ایجاد شده و به عنوان نام روستا به کار می‌رود، بررسی شده‌است. مانند چهل‌ترمه (نام روستایی در بخش مرکزی دیوان‌دره کردستان). «گرما کاهانی» (نام روستایی در بخش مرکزی دلفان و نیز روستایی در بخش مرکزی خلخال).
یافته­ ها و بحث: در نام­گذاری‌ها، رنگ خاک یا چشمه، زمینه، طعم آب، نام سازندة چشمه، ابعاد و اندازة چشمه، موقعیت طبیعی چشمه، شرایط محیطی حاکم بر بهار، مانند وجود حیواناتی مانند کبک، آهو، عقاب، و وجود درختانی مانند توت، انجیر و بید نقش اساسی دارند. بررسی تطبیقی ​​نام‌‌های مکان‌های مختلف در ایران راهی برای شناخت بهتر و بیشتر نام مکان‌هاست. بررسی هر یک از نام‌ها به صورت جداگانه چنین فرصتی را در اختیار محقق قرار نمی‌دهد.
نتیجه ­گیری: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که «چشمه» نقش اساسی در ساخت نام‌های مکان در ایران دارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابوالقاسمی، محسن. (1389). ریشه‌شناسی (اتیمولوژی)، تهران: ققنوس.
احدیان، محمدمهدی؛ بختیاری، رحمان. (1388). «درآمدی بر جاینام­شناسی ایران» مجلۀ جستارهای ادبی، سال 42، شمارۀ 165، صص 181- 199.
افشار، ایرج. (1382). پژوهشی در نام شهرهای ایران، تهران: انتشارات روزنه.
بازن، مارسل. (1394). تالش (طالش) منطقه‌ای قومی در شمال ایران، تهران: جامعه‌نگر.
بختیاری، رحمان. (1390)، «ریشه­شناسی عامیانه جاینام­های ایران (جعل تاریخ و هویت)»، دو فصلنامۀ زبان­پژوهی، سال سوم، شمارۀ 5، صص 25- 49.
بختیاری، رحمان. 1388، «ملاحظاتی بر فرهنگ ریشه­شناختی زبان فارسی» مجلۀ زبانشناسی، سال نوزدهم، شمارۀ دوم (پیاپی 38) صص 126-133
برجیان، حبیب (1398)، «جاینام شناسی البرز مرکزی»، مجله پژوهش‌های ادبی- زبانی قفاز و کاسپین، دورۀ یگ شمارۀ 3، صص 19- 31.
ترقی­اوغاز، حسنعلی. (1381)، «نقد کتاب مبانی توپونیمی و نگاهی به توپونیمی­های ایران»، مجلۀ زبان­شناسی، شمارۀ هفدهم، شمارۀ دوم، صص 137-145.
توکلی­مقدم، حسین. (1375)، وجه تمسیه شهرهای ایران، تهران: نشر میعاد.
چگنی، علیرضا. (1387). فرهنگنامه تطبیقی نام­های قدیم و جدید مکان­های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور، مشهد: انتشارات آستان قدس.
حسن­دوست، محمد. (1393). فرهنگ­ریشه­شناختی زبان فارسی، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
رضایی باغ‌بیدی، حسن. (1388). تاریخ زبان‌های ایرانی، مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش های ایرانی اسلامی). تهران.
رفاهی علمداری،  فیروز. (1380). مبانی توپونیمی و نگاهی به توپونیمی­های ایران، تهران: سازمان نقشه­برداری کشور.
سبزعلیپور، جهاندوست. (1391). فرهنگ تاتی، رشت: نشر فرهنگ ایلیا.
سبزعلیپور، جهاندوست. (13936). «تأملی بر جاینام‌شناسی منطقۀ تات‌نشین شاهرود خلخال»، زبان‌ فارسی و گویش‌های ایرانی، سال دوم، دورۀ اول، شمارۀ پیایپی 3، صص 163-184.
سعدی شیرازی، مصلح‌الدین. (1388). بوستان سعدی، تصحیح محمدعلی فروغی، تهران: ققنوس.
عبدی، عطالله؛ لطفی، فریده؛ کریمی‌پور، یدالله؛ تهامی، مرتضی. (1396) «بررسی نسبت میان هویت زبانی و جاینام‌ها، نمونه موردی: کوه‌های خلخال» مجلۀ تحقیقات جغرافیایی، شمارۀ 124، صص 94- 109.
فرهنگستان زبان و ادب فارسی. (1392).  فرهنگ جامع زبان فارسی، زیر نظر علی­­اشرف صادقی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی. جلد اول «آ».
قدکساز، محمدرضا. (1375). وجه تسمیۀ شهرهای ایران، تهران: نشر گل­گشت.
قطران تبریزی. (1363). دیوان اشعار، به تصححی محمد نخجوانی، تهران: ققنوس.
کسروی، احمد. (1387). مجموعۀ زبان پاک، آذری یا زبان باستان آذربایگان، نامهای شهرها و دیه­های ایران، به کوشش عزیزالله علیزاده، تهران، فردوس.
کلباسی، ایران. (1385). گویش کردی مهاباد، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مرعشی، احمد. (1382). واژه‌نامه گویش گیلکی، به انضمام اصطلاحات و ضرب‌المثل‌های گیلکی، رشت: طاعتی.
معراجی لرد، جواد. (1388). فرهنگ موضوعی تاتی به فارسی، رشت، بلور.
 منصوری، یدالله. (1384). برررسی ریشه­شناختی فعل­های زبان پهلوی، فارسی میانۀ زردشتی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
منصوری، یدالله؛ جمیله حسن­زاده. (1387). بررسی ریشه­شناختی افعال در زبان فارسی، زیر نظر بهمن سرکاراتی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
نوبان، مهرالزمان (1374). نام مکان­های جغرافیایی در بستر زمان، تهران: انتشارات ما.
نویسنده گمنام. (1362). حدودالعالم من المشرق الی المغرب، به اهتمام منوچهر ستوده، تهران، طهوری.
Cheung, J.  2006, Etymological Dictionary of the Iranian Verb, Leiden.Kadmon. N., 1996, An Introduction to toponymy, Institute of Geografphy, university of Pereteoria, Prerteoria.
دوره 9، شماره 2 - شماره پیاپی 24
تابستان 1404
صفحه 119-134

  • تاریخ دریافت 02 مهر 1402
  • تاریخ بازنگری 06 مرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 06 مرداد 1403
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404