مهندسی جغرافیایی سرزمین

مهندسی جغرافیایی سرزمین

روند توسعه شهری و توزیع کاربری های حیاتی، مراکز اسکان و حساس در پهنه سیل از منظر پدافند غیرعامل و مدیریت بحران (مطالعه موردی: شهر روانسر)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر پسادکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز. ایران.
2 دکتری تخصصی معماری منظر شهری، معاونت شهرسازی و معماری شهرداری کلانشهر کرمانشاه، کرمانشاه، ایران.
3 استادیار گروه جغرافیا، دانشکده علوم زمین، دانشگاه دامغان، دامغان، ایران.
4 دانشجوی دکتری معماری، واحد بروجرد، دانشگاه آزاد اسلامی، بروجرد، ایران.
5 کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران.
10.22034/jget.2024.441312.1540
چکیده
مقدمه: برنامه­ریزی شهری چارچوب و اسکلت شهر را در طرح­ها و پروژه­های شهری مشخص و روشن می­نماید که این مهم از نقش برنامه­ریزان در ارتباط با توسعه شهری امری اجتناب­ناپذیر و خطیر می­سازد. جایگزینی کاربری­ها با نگاه مدیرت بحران و تأکید بر اصول پدافند غیر عامـل با استفاده از دیدگاه­های پیشینیان و همچنین تجارب کشورهای سرآمد به ویژه در حوزۀ برنامه­ریزی شهری، می­تواند در مدیریت بحران های مختلف و کم کردن خسارات بسیار موثر باشد.
هدف پژوهش: هدف پژوهش حاضر بررسی کاربری­ها با نگاه مدیرت بحران و تأکید بر اصول پدافند غیر عامـل با استفاده از دیدگاه­های پیشینیان و همچنین تجارب کشورهای سرآمد به ویژه در حوزۀ برنامه­ریزی شهری است که می­تواند در مدیریت بحران های مختلف و کم کردن خسارات بخصوص در زمینه سیل بسیار موثر باشد.
روش‌شناسی: روش تحقیق پژوهش توصیفی- تحلیلی است. اطلاعات لازم با مراجعه به کتب و مقالات موجود جمع­آوری شده است و نقشه‌هایی از استقرار مراکز و کاربری‌های استراتژیک تهیه شده و مورد تحلیل قرارگرفته است. آماده­سازی نقشه­ها، وزن­دهی و تحلیل آنها در ARC GIS 10  انجام شده است.
قلمرو جغرافیایی پژوهش: محدوده پژوهش شهر روانسر در استان کرمانشاه می­باشد. این شهر در یک موقعیت کوهستانی-دشتی قرار دارد.
یافته­ها و بحث: در محدوده مورد مطالعه چندین رودخانه از مرکز شهر روانسر و از محله­های با کاربری غالب مسکونی (بلوار، زمین شهری، فرهنگیان، مهاجرین و گل‌سفید) عبور می­کند؛ که در این‌ بین وضعیت محله گل‌سفید به دلیل بافت روستایی، تراکم بالای جمعیت، کالبد نفوذناپذیر و ریزدانه از محله های با آسیب‌پذیری بالا از نظر سیل به شمار می­آید. همچنین محله های بهار، بهداری و بلوار به دلیل شیب پایین و بالا بودن سطح ایستابی آب و قرارگیری در مسیر سرچشمه سراب روانسر از مناطق بحران‌خیز در ارتباط با مخاطره سیل محسوب می‌شوند.
نتیجه‌گیری: توجه به اصول مدیریت بحران و پدافند غیرعامل در برنامه­ریزی شهری بدون شک باعث کم شدن خسارت­های مالی و جانی خواهد شد. در این پژوهش در مورد چگونگی پراکنش و نحوۀ استقرار کاربری­های حیاتی، حساس  و مراکز اسکان در سطح شهر روانسر به عنوان یک شهر عبوری و گذرگاهی متناسب با ادوار توسعه شهری انجام تحقیق صورت گرفته است و در نهایت مناطق و محدوده­های مرکزی شهر و حواشی شرقی شهر با توجه به تجمیع حیاتی و حساس نامناسب و بحرانی تشخیص داده شدند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


آزادخانی، پاکزاد. حسین زاده، جعفر. کمری، شکوفه. (1400). بررسی میزان آسیب پذیری تاسیسات شهر ایلام در برابر مخاطرات محیطی(سیل) با رویکرد پدافندغیرعامل. مجله مخاطرات محیط طبیعی 10 (29). 33-52. https://doi.org/10.22111/jneh.2020.32690.1599
بلواسی، ایمان علی. اصغری سراسکانرود، صیاد. اسفندیاری درآباد، فریبا. زینالی، بتول. (1399). نقش تغییرات کاربری اراضی بر ویژگی‌های رواناب و سیل خیزی در حوضۀ آبریز دوآب. اکوهیدرولوژی 7 (2). 331-344. https://ije.ut.ac.ir/article_76349.html
پورصمصام، حامد. اکبری، الهام. حمادی، کاظم. آخوندعلی، علی محمد. (1401). مکانیابی نقشه های خطرپذیری سیلاب رودخانه دز با رویکرد پدافند غیرعامل (محدوده مطالعاتی: شهرستان دزفول). نشریه علمی پدافند غیرعامل 13(49). 97-87.
پورمحمدی، محمدرضا. شفاعتی، آرزو. ملکی، کیومرث. (1390). مدیریت و برنامه ریزی شهری با تاکید بر پدافند غیرعامل راهبردی در ایمنی و توسعه پایدار شهری. مقاله منتشر شده در یازدهمین کنگره جغرافیدانان ایران. تهران: دانشگاه شهید بهشتی. https://www.sid.ir/paper/482563/fa
پورمحمدی. محمدرضا؛ رنجبرنیا. بهزاد؛ ملکی. کیومرث؛ شفاعتی. آرزو (1391). تحلیل توسعه‌یافتگی شهرستان‌های استان کرمانشاه. نشریه علمی پژوهشی برنامه‌ریزی فضایی. 2 (1). صص 1-26.
پورمحمدی، محمدرضا. ملکی، کیومرث. (1395). پدافند غیرعامل؛ استراتژی‌های توسعه و امنیت منطقه شهری. تهران: موسسه نشر شهر با همکاری معاونت امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران.
پورمحمدی، محمدرضا. ملکی، کیومرث (1400). پدافند غیرعامل و استراتژی های توسعه و امنیت منطقه شهری (ویرایش جدید همراه با اضافات). تبریز: انتشارات فروزش.
حبیب، فرح. (1385). کندو کاوی در معنای شکل شهر. نشریه هنرهای زیبا. 25(25). 5-15. https://journals.ut.ac.ir/article_12304.html
حسین زاده دلیر، کریم. ملکی، کیومرث. شفاعتی، آرزو. حیدری فر، محمدرئوف. (1391). پدافند غیرعامل و توسعه پایدار شهری با تأکید بر کاربرهای تهدید پذیر کلان‌شهر تبریز از منظر جنگ. نشریه جغرافیا و پایداری محیط 2(4)، 1-24.https://ges.razi.ac.ir/article_197.html
حسین زاده، رباب. (1395). آینده پژوهی تغییرات فیزیکی کالبدی شهرهای بزرگ با رویکرد توسعه پایدار شهری (مورد مطالعه: شهر ارومیه). رساله دکتری. دانشگاه پیام نور، مرکز تحصیلات تکمیلی، تهران.
خالقی، سمیه. (1386). نقش فرایندهای ژئومورفولوژیک رودخانه‌ای در ایجاد مخاطرات طبیعی و محیطی شهر سنقر با تاکید بر سیلاب. پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تبریز. دانشکده علوم انسانی. تبریز.
دفتر تقسیمات سیاسی (1395). استانداری کرمانشاه.
دهخدا. (1351). لغت نامه دهخدا. تهران، موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
شنایی هویزه، سید مائده. زارعی، حیدر. رمضانی، حبیب. (1396). بررسی اثر تغییرات کاربری اراضی بر هیدروگراف سیل (مطالعه موردی: حوضه آبریز ابوالعباس). علوم و مهندسی آبیاری؛ 40 (1). 219-229.
شیخ بیگلو، رعنا. (1393). نقش انعطاف پذیری کاربری اراضی شهری در پدافند غیرعامل. دومین همایش ملی معماری پایدار و توسعه شهری با رویکرد پدافند غیر عامل در معماری و شهرسازی. قم: انجمن علمی پدافند غیرعامل ایران. https://civilica.com/doc/366371/
صیاد، دانیال. قضاوی، رضا. امیدوار، ابراهیم. (1401). ارائه استراتژی های مناسب مدیریتی زیرساخت های شهری در برابر سیلاب از منظر پدافند غیرعامل با استفاده از SWOT  و QSPM (مطالعه موردی: کاشان). مدلسازی و مدیریت آب و خاک. 2(1). 42-52.
عظیمی آقداش، محمد (1398). تشریح کامل و تفصیلی سوالات آزمون های نظام مهندسی شهرسازی با توضیحات جامع و اطلاعات تکمیلی"براساس اخرین اصلاحیه قوانین و مقررات شهرسازی و کتاب های مرجع". تهران: نشر نوآور.
فاضل، سوگل؛ تقوایی، مسعود؛ محمودزاده، امیر (1396). پهنه بندی آسیب پذیری لرزه ای شهری با استفاده از مدل ANP مطالعه ی موردی: شهر نجف آباد. نشریه مدیریت بحران.6(1). 121-132.
اسمیت، کیت. (1382). مخاطرات طبیعی. مترجمان ابراهیم مقیمی. شاپور گودرزی. تهران: انتشارات سمت.
ملکی. کیومرث (1389). بهینه‌سازی کاربری اراضی با تأکید بر پدافند غیرعامل و نقش راهبردی آن در برنامه‌ریزی شهری با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) مطالعه‌ی موردی: شهر سنندج. (پایان نامه کارشناسی ارشد)، دانشگاه تبریز، دانشکده علوم اجتماعی، تبریز.
ملکی. کیومرث (1391). ارزیابی و تحلیل آسیب‌پذیری کاربری‌های حساس شهر تبریز از منظر پدافند غیرعامل با تأکید بر بحران زلزله با استفاده از GIS. طرح تحقیقاتی.
ملکی، کیومرث (1400). تبیین و ارائه الگوی کالبدی-فضایی توسعه شهری در پهنه های خطر زلزله (مورد مطالعه کلان شهر کرمانشاه). رساله دکتری. دانشگاه پیام نور، مرکز تحصیلات تکمیلی، تهران.
سلیمی سبحان، محمدرضا؛ عینالی، جمشید؛ جوان، فرهاد و هاشمی، معصومه. (1397). مکان‌یابی سکونتگاه‌های روستایی جدید با ملاحظات پدافند غیرعامل (موردمطالعه: شهرستان قروه). پژوهشنامه جغرافیای انتظامی، 6(23)، 135-158.
ملکی، کیومرث. طالشی، مصطفی. مدیری، مهدی. حیدری فر، محمد رئوف. (1401). تحلیلی بر شبکه تهدید و حلقه مخاطره در خطر پذیری زلزله با رویکرد پدافند غیرعامل (مورد مطالعه: کلان شهر کرمانشاه). نشریه تحلیل فضایی مخاطرات محیطی 9 (4). 57-80. http://jsaeh.khu.ac.ir/article-1-3308-fa.html
ملکی، کیومرث؛ علی اکبری، اسماعیل؛ طالشی، مصطفی، مرادی، خسرو (1398). پدافند غیرعامل در کاربری‌های خطرزا و تهدید پذیر در جهت دستیابی به آمایش و سازمان‌یابی فضایی شهر (نمونه موردی شهر روانسر). سومین کنفرانس بین المللی علوم کشاورزی، محیط زیست، توسعه شهری و روستایی. تفلیس: توسط سازمان بین المللی مطالعات دانشگاهی - دانشگاه نیوویژن شهر تفلیس -کشور گرجستان. https://civilica.com/doc/977293/
ملکی. کیومرث؛ قنبری. یوسف؛ شایان، محسن، شفاعتی، آرزو (1394). سنجش ضریب عمران پذیری روستاهای بزرگ شهرستان روانسر. فصلنامه تحقیقات جغرافیایی. 30 (2). صص 85-102. http://georesearch.ir/article-1-176-fa.html
ملکی، کیومرث. مرصوصی، نفیسه. پورخداداد، بهناز. فتحی، علی. حیدری‌فر، محمد رئوف. (1396)، سنجش توسعه‌یافتگی روستاهای شهرستان روانسر بااستفاده از GIS. فصلنامه علمی تخصصی جغرافیا و برنامه ریزی فضایی، انجمن علوم جغرافیایی و برنامه ریزی دانشگاه اصفهان. 3(11). 12-28.
ملکی. کیومرث. نامی، محمدحسن. شفاعتی، آرزو. پاهکیده، اقبال. (1392). مدیریت سیلاب‌های شهری با تأکید بر فضاهای سبز شهری از منظر پدافند غیرعامل. ششمین کنگره انجمن ژئوپلیتیک ایران پدافند غیرعامل. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد. https://civilica.com/doc/233938/
مهندسین مشاور شهرسازان آذراندیش (1389). طرح جامع شهر روانسر.
احدنژاد، محسن. پورکریم، سمیرا. نادری، افشین. صادقی، ابراهیم. (1391). برنامه ریزی کاربری اراضی شهری با تأکید بر پدافند غیرعامل (نمونه موردی: شهر سردرود). اولین کنفرانس ملی بهسازی و مقاوم سازی بافت های شهری در مجاورت گسل های فعال. تبریز: شهرداری تبریز. https://civilica.com/doc/201882/
Burchell, R. Shade, N. (2004). The evolution of the Sprawl Debate in the United State. Hastings Journal of Environmental Law and Policy. 5 (2): 137-160.
Buzbee, W. (2004). Urban Sprawl, Federalism, and the Problem of Institutional Complexity. Fordham Law Review. 68 (1): 57-91. https://ir.lawnet.fordham.edu/flr/vol68/iss1/3/
Church, Richard L., Murray, Alan T (2008). Business site selection, location analysis and GIS. Published by John Wiley & Sons.
Eckert, N. Parent, E. Faug, T. Naaim, M. (2008). Optimal design under uncertainly of a passive defense structure against snow avalanches: from a general Bayesian Framework to a simple analytical model. journal of Natural Hazards and Earth System Sciences 8 (5). 1067-1081. https://doi.org/10.5194/nhess-8-1067-2008
Javan, F. and Pourgharib, B. (2024). Assessing the Impact of English Language Proficiency in Host Communities on the Sustainability of Rural Tourism(A Case Study of Villages in Gilan Province, Northern Iran). journal of sustainable rural development, 8(1), 119-130. doi: 10.22034/jsrd.2024.458005.1187
Listokin, D. (2002). A National Perspective on Land Use policy alternatives and Consequences Prepared for the Farm Foundation.

  • تاریخ دریافت 13 بهمن 1402
  • تاریخ بازنگری 12 تیر 1403
  • تاریخ پذیرش 13 تیر 1403
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404