مهندسی جغرافیایی سرزمین

مهندسی جغرافیایی سرزمین

کارایی روش تلفیقی FANP در پهنه بندی اراضی دشت بجنورد به منظور توسعه فیزیکی-محیطی شهر بجنورد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 عضو هیات علمی گروه علوم اجتماعی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
2 عضو هیات علمی گروه علوم انسانی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
3 استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه کوثر بجنورد، بجنورد، ایران.
4 استادیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده جغرافیا و علوم محیطی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.
چکیده
مقدمه: سالانه هزاران هکتار از اراضی مرغوب و حاصلخیز در حواشی شهرها  با مدیریت ناکارآمد شهری تبدیل به اراضی مسکونی و شهری می­شود. در حالی می­توان با آمایش و مدیریت اراضی با استفاده از روش­های نوین، کمترین لطمه به محیط­زیست شهری وارد شود و اراضی به تناسب کاربری­های مورد نیاز تخصیص می­یابد. افزایش روزافزون جمعیّت شهرنشین، تبدیل روستاهای بزرگ به شهر و پذیرفتن نقش جدید اداری و سیاسی باعث گسترش محدوده­های شهری می­گردد و باعث معضلات آمایش شهری و زیست­محیطی چون حاشیه­نشینی، زمین خواری، بزهکاری و اسکان غیر رسمی می­گردد.
هدف از این پژوهش، پهنه­بندی اراضی دشت بجنورد به منظور بهینه­یابی اراضی جهت توسعه فیزیکی شهر بجنورد به عنوان مرکز استان خراسان شمالی، با استفاده از روش تلفیقی فازی- تحلیل شبکه(FANP) می­باشد.
روش شناسی:  در این تحقیق از نقشه­های توپوگرافی زمین­شناسی، تصاویر ماهواره­ای استفاده شد. با توجه به خصوصیات جغرافیایی منطقه  15 شاخص مهم و اساسی در 4 گروه اصلی ژئومورفولوژی، زمین­شناسی، کاربری و محیطی، دسترسی، دسته­بندی و در  ژئودیتابیس نرم افزار ARC MAP ذخیره و برای اعمال الگوریتم­های فازی و روش تحلیل شبکه مورد استفاده قرار گرفت. در نهایت  با استفاده از روش تلفیقی ANP -FUZZY بهترین پهنه­های جهت توسعه فیزیکی کالبدی شهر بجنورد معرفی و مورد ارزیابی قرار گرفت.
قلمرو جغرافیایی پژوهش:  محدوده دشت بجنورد در استان خراسان شمالی می­باشد و چند سالی است که با استان شدن این خطه از کشور به شدت مورد مهاجرت درون شهری از مناطق روستایی اطراف شده است.
یافته­ ها و بحث: طبق شواهد و یافته­ها،  افزایش نرخ رشد جمعیت شهری، افزایش وسعت شهر و تغییر کاربری­ها در آینده اجتناب­ناپذیر است. باتوجه به کوهستانی بودن منطقه، اختصاص زمین به این منظور محدودیت­هایی وجود دارد. طبق محاسبات انجام شده روش فازی در اختصاص شرط­های ریاضی و جبری و ایجاد لایه­های اطلاعاتی دقیق و علمی و روشANP  در وزن­دهی شایسته به آلترناتیوها بسیار کارا و مناسب است و روش تلفیقی آنها نقشه بسیار دقیق و جامعی برای پهنه­بندی اراضی به منظور توسعه شهری ارایه می­دهد.
نتیجه ­گیری: نتایج روش FANP  نشان می­دهد 11/19 درصد از مساحت دشت بجنورد در کلاس بسیار مناسب قرار دارند. نواحی غربی شهر بجنورد در مسیر جاده بجنورد به گرگان و نواحی شمالی شهر بجنورد و در حوالی روستای لنگر اراضی جنوب شرق شهر بجنورد در حوالی روستای برج و حمید مناسب و مستعد ذکر شده است که این نواحی از نظر فاکتورهای ژئومورفولوژیکی برای توسعه فیزیکی شهر بجنورد بسیار مناسب و قابل قبول به نظر می­رسد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


احمدی، طیبه، زنگنه اسدی، محمد علی، رامشت، محمد حسین، مقصودی، اکبر(1392)، محدودیّت ها و قابلیت های فرآیندهای ژئومورفیک در توسعه و برنامه ریزی شهر خرم آباد . مطالعات جغرافیایی مناطق خشک.سال 3 شماره 11،  صص19-۳۴
اکبری، الهه،کاویان, فرزانه (1396)، ارزیابی تناسب اراضی برای توسعه فیزیکی شهر سبزوار به روش فازی سلسله مراتبی. مجله آمایش جغرافیایی فضا سال 7 شماره 25 صص 89-102.
امیر احمدی، ابوالقاسم،شکاری بادی، علی، معتمدی راد، محمد، بینقی، مریم (1397). پهنه‌بندی خطر زمین‌لغزش با استفاده از مدل ANP مطالعه موردی: حوضه پیوه‌ژن دامنه جنوبی بینالود. پژوهشهای ژئومورفولوژی کمّی.4سال 4 شماره3، صص:214-230.
امیرانتخابی، شهرام؛ جوان، فرهاد و حسنی­مقدم، حسن. (1397). تحلیل اثرات خزش شهری در ناپایداری سکونتگاه­های روستایی (مورد مطالعه: شهرستان رضوانشهر). مهندسی جغرافیایی سرزمین، 2(3)، 59-71.
پورطاهری، مهدی،پاشانژاد، احسان، احمدی، حسن (1395). ارزیابی میزان روایی روش‌های تصمیم‌گیری چندشاخصه در تعیین پهنه‌های مناسب توسعه شهری (مطالعه موردی شهرستان آذرشهر). برنامه ریزی و آمایش فضا، سال 20 شماره 1، صص 1-20.
تقوایی، مسعود، قیومی محمدی حمید، نصیری یوسف(۱۳۹۲). تحلیل فضایی توسعه فیزیکی شهر اقلید با استفاده از روش AHP . فصلنامه تحقیقات جغرافیایی،سال 28 شماره 3 صص :۳۱-۵۴.
ثروتی، محمدرضا، خضری، سعید، رحمانی، توفیق (1389). بررسی تنگناهای طبیعی توسعة فیزیکی شهر سنندج. پژوهشهای جغرافیای طبیعی, سال 41 شماره 67، صص 32-51
حسین زاده، محمد حسین، ثروتی، محمد رضا،  صرافی، مظفر، و اسماعیلی، رضا، پناهی، رویا. 1393. بررسی محدودیت های ژئومورفولوژیک برای توسعه فیزیکی شهر کرمانشاه، فصلنامه آمایش محیط، سال 26 شماره 1:صص 38-19.
حسینی هاشم، کرم امیر، صفاری امیر، قنواتی عزت اله، بهشتی جاوید ابراهیم (۱۳۹۰). ارزیابی و مکان‌یابی جهات توسعه فیزیکی شهر با استفاده از مدل منطق فازی مطالعه موردی: شهر دیواندره. نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی۱۱سال 11 شماره 23
زبردست, اسفندیار (1393)، کاربرد مدل F’ANP در شهرسازی. هنرهای زیبا- ،شال 19 شماره 2، صص23-38.
زبردست, دکتر اسفندیار. (1380). کاربرد  فرآیند تحلیل سلسله مراتبی در برنامه ریزی شهری و منطقه ای. هنرهای زیبا,  شماره10
زبردست، اسفندیار، (1389). کاربرد فرآیند تحلیل شبکه‏ای (ANP) در برنامه‏ریزی شهری و منطقه‏ای. نشریه هنرهای زیبا ، سال 2 شماره 41صص:79-90.
سرور, هوشنگ, خیری‌زاده آروق, منصور, لاله‌پور, منیژه. (1393). نقش عوامل محیطی در امکان سنجی توسعه فیزیکی بهینه شهر ملکان. فصلنامه علمی - پژوهشی پژوهش و برنامه ریزی شهریسال 5 شماره 18، صص:95-114.
سلیمانی مهرنجانی، محمد، مرصوصی، نفیسه،  دیوسالار، اسدالله،شهاب الملک فرد، جعفر. (1397). تحلیل عوامل و فرایندهای محلی در تحولات فضایی شهر بجنورد طی سال‌های 1345 تا 1395. فصلنامه علمی وپژوهشی نگرش های نو در جغرافیای انسانیسال 10 شماره 39 صص:341-360.
شایان،سیاوش، شکیبافر، محمدحسین، زارع، غلامرضا،رحیمی، حجت. (1394). اثرات لندفرم‌های ژئومورفولوژیکی برمحورهای توسعه فیزیکی شهرها. جغرافیا و برنامه ریزی محیطیسال 26 شماره 2، صص: 147-167.
عشورنژاد، غدیر، طاهری، مرضیه، علی، عباسپور، رحیم  (1392). به کارگیری فرایند تحلیل شبکه‎ای فازی (Fuzzy ANP) در شناسایی مکان بهینۀ ایستگاه‎های انتقال پسماند شهرستان اصفهان. محیط شناسی, سال 39 شماره3 ، صص 165-177.
قدسی‌پور، حسن، فرآیند تحلیل سلسله مراتبی AHP، تهران، انتشارات دانشگاه صنعتی امیرکبیر، 1385.
قنواتی، عزت‌اله و گودرزی دلفانی، عاطفه 1392. مکان‌یابی بهینه توسعه شهری با تاکید بر پارامترهای طبیعی با استفاده از مدل تلفیقی فازی/ AHP مطالعه موردی شهرستان بروجرد، دوفصلنامة ژئومورفولوژی کاربردی ایران، 1سال 1 شماره1، صص60-45.
مالچفسکی، یاچک (1385)، سامانة اطلاعات جغرافیایی و تحلیل تصمیم چندمعیاری، ترجمة اکبر پرهیزگار و عطا غفاری گیلانده، تهران: سمت.
مخدوم، مجید. 1385. شالوده آمایش سرزمین، چاپ هفتم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
مقصودی مهران، مرادی‌پور فاطمه(۱۳۹۲). مکان‌یابی مناطق بهینه جهت توسعه‌ی فیزیکی شهر الیگودرز با استفاده از نقشه‌ی ژئومورفولوژی و GIS سال 1شماره 2 ، صص:۷۱-۸۲.
مقیمی، ابراهیم  و صفاری، امیر(1389). ارزیابی ژئومورفولوژیکی توسعه شهری در قلمرو حوضه های زهکشی سطحی، مطالعه موردی: کلان شهر تهران، فصلنامه برنامه ریزی و آمایش سرزمین،سال 1شماره 14صص: 31-1.
ملکی، امجد ،عزیزی، بیان (1393). تنگناهای طبیعی توسعه فیزیکی شهر پاوه با تأکید بر عوارض ژئومورفولوژی، فصلنامه آمایش محیط، سال 5شماره 27صص: 54-37.
ملکیان، آرش، افتادگان خوزانی، اصغر، عشوری نژاد، غدیر (1391). پهنه‎بندی پتانسیل سیل خیزی حوزه‎ی‎ آبخیز اخترآباد با استفاده از روش تحلیل سلسله‎مراتبی فازی. پژوهشهای جغرافیای طبیعی,سال 4 شماره 44, صص131-152.
نصیری هنده خاله، اسماعیل، جوان، فرهاد و یونسی سندی، ریحانه. (1401). بررسی تاثیرات خزش شهری بندر انزلی در پایداری کالبدی –فضایی سکونتگاه­های پیراشهری. روستا و توسعه پایدار فضا، 3(4)، 82-98.
نگارش، حسین (۱۳۸۲)،کاربرد ژئومورفولوژی در مکان گزینی شهرها و پیامدهای آن، مجله جغرافیا و توسعه،1سال 1 شماره 18  صص ۱۳۳-۱۵۰.
‏‏ Purnamasari, R. A., Ahamed, T., & Noguchi, R. (2019). Land suitability assessment for cassava production in Indonesia using GIS, remote sensing and multi-criteria analysis. Asia-Pacific Journal of Regional Science, 3(1), 1-32.‏
Alonso, J. A., & Lamata, M. T., (2006), Consistency in the analytic hierarchy process: a new approach. International journal of uncertainty, fuzziness and knowledge-based systems, 14(04), 445-459.
Chang, N. B., Parvathinathan, G., & Breeden, J. B. (2008). Combining GIS with fuzzy multicriteria decision-making for landfill siting in a fast-growing urban region. Journal of environmental management, 87(1), 139-153.‏
Chapin F Stuart J. and Kaiser Edward J. 2009: urban Land use Planning, university of Illinois, Press urban and Chicago
Cheng, E. W., Li, H., & Yu, L. (2005). The analytic network process (ANP) approach to location selection: a shopping mall illustration. Construction Innovation, 5(2), 83-97.‏
Gebeyehu, M., & Shin-ei, T. (2007). Multi-Criteria Decision Making for Public Transportation Development Projects Using Analytic Network Process (ANP). In Proceedings of the Eastern Asia Society for Transportation Studies The 7th International Conference of Eastern Asia Society for Transportation Studies, 2007 (pp. 38-38).
Javan, F. and Pourgharib, B. (2024). Assessing the Impact of English Language Proficiency in Host Communities on the Sustainability of Rural Tourism(A Case Study of Villages in Gilan Province, Northern Iran). journal of sustainable rural development, 8(1), 119-130. doi: 10.22034/jsrd.2024.458005.1187
Juang, C. H., Lee, D. H., & Sheu, C. (1992). Mapping slope failure potential using fuzzy sets. Journal of geotechnical engineering, 118(3), 475-494.‏
Kabak, M., Dağdeviren, M., & Burmaoğlu, S. (2016). A hybrid SWOT-FANP model for energy policy making in Turkey. Energy Sources, Part B: Economics, Planning, and Policy, 11(6), 487-495.‏
Kahsay, A., Haile, M., Gebresamuel, G., & Mohammed, M. (2018). Land suitability analysis for sorghum crop production in northern semi-arid Ethiopia: Application of GIS-based fuzzy AHP approach. Cogent Food & Agriculture, 4(1), 1-24.‏
Kordi, M., & Brandt, S. A. (2012). Effects of increasing fuzziness on analytic hierarchy process for spatial multicriteria decision analysis. Computers, Environment and Urban Systems, 36(1), 43-53.‏
Lee, G. K., & Chan, E. H. (2008). The analytic hierarchy process (AHP) approach for assessment of urban renewal proposals. Social indicators research, 89(1), 155-168.‏
Lotfi, S., Habibi, K., & Koohsari, M. J. (2009). An analysis of urban land development using multi-criteria decision model and geographical information system (a case study of Babolsar City). American Journal of Environmental Sciences, 5(1), 87.‏
Malmir, M., Zarkesh, M. M. K., Monavari, S. M., Jozi, S. A., & Sharifi, E. (2016). Analysis of land suitability for urban development in Ahwaz County in southwestern Iran using Fuzzy logic and analytic network process (ANP). Environmental monitoring and assessment, 188(8), 447.‏
Marshall, J. D. (2007). Urban land area and population growth: A new scaling relationship for metropolitan expansion. Urban Studies, 44(10), 1889-1904.‏
RazaviToosi, S. L., & Samani, J. M. V. (2016). Evaluating water management strategies in watersheds by new hybrid fuzzy analytical network process (FANP) methods. Journal of hydrology, 534, 364-376.‏
Saaty, T. L. (1980). The Analytical Hierarchy Process, Planning, Priority. Resource Allocation. RWS Publications, USA.
Saaty, T. L. (2008). Decision making with the analytic hierarchy process. International journal of services sciences, 1(1), 83-98.‏
Saaty, T.L., (2005) Theory and Applications of The Analytic Network: Decision Making With Benefits, Opportunities, Costs And Risks. page.47, RWS.Publication USA, 2005.
Sabri, S., & Yaakup, A. (2008). Multi-criteria decision making for urban sprawl, using Analytic Network Process and GIS, Case of Iskandar Malaysia Region.‏
Sui , D. Z. (1992). A fuzzy GIS modeling approach for urban land evaluation. Computers, environment and urban systems, 16(2), 101-115.‏
Thornbush, M. (2015). Geography, urban geomorphology and sustainability. Area, 47(4), 350-353.‏
Vaidya, O. S., & Kumar, S. (2006). Analytic hierarchy process: An overview of applications. European Journal of operational research, 169(1), 1-29.‏
Wang, H. O., Tanaka, K., & Griffin, M. F. (1996). An approach to fuzzy control of nonlinear systems: Stability and design issues. IEEE transactions on fuzzy systems, 4(1), 14-23.
Wang, S., Sheng, Z., Xi, Y., Ma, X., Zhang, H., Kang, M., ... & Han, Z. (2018). The Application of the Analytic Hierarchy Process and a New Correlation Algorithm to Urban Construction and Supervision Using Multi-Source Government Data in Tianjin. ISPRS International Journal of Geo-Information, 7(2), 50.‏
Xu, Z., & Coors, V. (2012). Combining system dynamics model, GIS and 3D visualization in sustainability assessment of urban residential development. Building and Environment, 47, 272-287.‏
Yu, J. R., & Shing, W. Y. (2013). Fuzzy analytic hierarchy process and analytic network process: An integrated fuzzy logarithmic preference programming. Applied Soft Computing, 13(4), 1792-1799.‏.
Zadeh, L. A. (1965). Fuzzy sets. Information and control, 8(3), 338-353

  • تاریخ دریافت 25 خرداد 1402
  • تاریخ بازنگری 24 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 26 خرداد 1403
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404