مهندسی جغرافیایی سرزمین

مهندسی جغرافیایی سرزمین

تحلیلی بر تاب‌آوری اجتماعی و اقتصادی شهری در برابر خطرپذیری لرزه‌ای (مطالعه موردی: شهر خلخال)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران.
2 دانشیار گروه جغرافیا، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران.
3 استادیار گروه جغرافیا، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران.
چکیده
مقدمه: مخاطرات طبیعی به‌خصوص زمین‌لرزه به دلیل شدت و زمان کوتاه اثرگذاری به یکی از دغدغه‌های اصلی برنامه ریزان تبدیل‌شده است.
هدف: تحلیل و ارزیابی ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌آوری اجتماعی و اقتصادی شهر خلخال.
روش ­شناسی: پژوهش حاضر جزو تحقیقات کاربردی و روش به‌کاررفته در آن، توصیفی -تحلیلی می‌باشد. در این پژوهش ابتدا از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، عوامل مؤثر بر تاب‌آوری شناسایی و پس از تهیه مدل مفهومی تحقیق، پرسشنامه‌ای در راستای رسیدن به هدف موردنظر طراحی گردید. تعیین حجم نمونه آماری آن با استفاده از روش کوکران و روش نمونه‌گیری با استفاده از روش تصادفی ساده انجام شد. برای سنجش تاب‌آوری از بین خانوارهای ساکن در شهر خلخال، تعداد ۳۸۰ نفر از شهروندان و ۱۵ نفر کارشناسان به‌عنوان حجم نمونه تحقیق انتخاب ‌شدند. پس از جمع‌آوری داده‌ها و اطلاعات میدانی در راستای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از نرم‌افزار SPSS استفاده شد و مشاهدات میدانی با استفاده از تکنیک فرآیند تحلیل ANP جمع‌آوری گردید و در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی Arc GIS پس از تهیه نقشه آسیب‌پذیری برای هر معیار، نقشه نهایی شاخص اجتماعی و اقتصادی شهر خلخال در نرم‌افزار Arc GIS تهیه گردیده است.
قلمرو جغرافیایی: محدودۀ موردمطالعۀ پژوهش حاضر شهر خلخال می‌باشد.
یافته‌ها: بالاترین وزن تاب‌آوری بعد اجتماعی با 7 زیر معیار اصلی مربوط به ساختار جنسی با وزن 20094/0 و پایین‌ترین آن مربوط به سطح تحصیلات با وزن 04651/0 می‌باشد؛ همچنین در بعد اقتصادی با 3 زیر معیار اصلی بالاترین وزن تاب‌آوری مربوط به وضعیت مالکیت مسکن با وزن 48064/0 و پایین‌ترین آن مربوط به مالکیت وسیله نقلیه با وزن 11397/0 می‌باشد.
نتیجه ­گیری: با توجه به خروجی نرم‌افزار GIS می­توان بیان نمود که تقریباً نیمی از شهر ازنظر اجتماعی و اقتصادی در وضعیت نامطلوبی قرار دارد و این امر موجب می‌شود که در هنگام زمین‌لرزه آمار تلفات جانی و مالی افزایش یابد. به‌طورکلی می‌توان گفت در محدوده موردمطالعه همه شرایط و عوامل دخیل در آسیب‌پذیری در برابر زمین‌لرزه اعم از اقتصادی، اجتماعی در ارتباط باهم عمل نموده و باعث شکل‌گیری نواحی با آسیب‌پذیری بالا گردیده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


اردلان، علی؛ سهرابی­زاده، ساناز؛ دلخوش، مرجان. (1393). تبیین جایگاه معلولان در مدیریت بلایای ایران، فصلنامه امداد و نجات، 6(3)، 91-101.
باقری مراغه ناهید، معتمدی محمد، مافی عزت‌الله. (1401). ارزیابی تاب‌آوری شهر شیروان در مواجه با زمین‌لرزه. نشریه تحقیقات علوم جغرافیایی، 22(64)، 329-347.
بدری، سید علی، رمضان زاده­لسبوئی، مهدی، عسگری. (1392). نقش مدیریت محلی در ارتقای تاب‌آوری مکانی در برابر بلایای طبیعی با تأکید بر سیلاب (مطالعه موردی: دو حوضه چشمه شهرستان تنکابن و سرد آبرود کلاردشت)، دو فصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بحران، 2(1)، 50-39.
بسطامی­نیا، امیر؛ رضایی، محمدرضا؛ سرایی، محمدحسین. (1397). تبیین و تحلیل تاب‌آوری اجتماعی برای مقابله با سوانح طبیعی، فصلنامه دانش پیش‌گیری و مدیریت بحران، 8(3)، 209-224.
خدمت­زاده، علی؛ میرنجف موسوی؛ اردشیر یوسف زاده (1400). تحلیل شاخص‌های آسیب‌پذیری شهری با رویکرد مدیریت بحران زلزله (مطالعه موردی: شهر ارومیه)، مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، 16 (1)، 43-62.
داداش­پور، هاشم؛ عادلی، زینب (1394)؛ سنجش ظرفیت‌های تاب‌آوری در مجموعه شهر قزوین، نشریه مدیریت بحران، 4(8)، 84-73.
رضایى، محمدرضا؛ سرایى، محمدحسین؛ و بسطامى نیا، امیر. (1395). تبیین مفهومى تاب‌آوری اجتماعى جوامع با تأکید بر بلایاى طبیعى، خلاصه مقالات اولین همایش بین‌المللی مخاطرات طبیعى و بحران‌های زیست‌محیطی ایران، راهکارها و چالش‌ها. شهریور 24(ص 114-104) اردبیل: شرکت کیان طرح دانش، مرکز تحقیقات منابع آب دانشگاه شهرکرد.
رضایی، محمدرضا و رفیعیان، مجتبی. (1391). تحلیلی بر مفهوم و چارچوب‌های مفهومی تاب‌آوری در برابر سوانح طبیعی. فصلنامه برنامه‌ریزی و آمایش محیط، 15(4)، 41-19.
رضایی، محمدرضا. (1389). تبیین تاب­آوری اجتماعات شهری به‌منظور کاهش اثرات سوانح طبیعی (زمین‌لرزه)؛ مطالعه موردی: کلان‌شهر تهران، رساله دکتری رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه تربیت مدرس.
رفیعیان، مجتبی، محمدرضا و عسگری، علی. (1394). سنجش و ارزیابی میزان تاب‌آوری کالبدی اجتماع‌های شهری در برابر زمین‌لرزه (مطالعه موردی: محله‌های شهر تهران)، پژوهش­های جغرافیای انسانی، 47(4)، 609-623.
رفیعیان، مجتبی، مطهری، زینب السادات؛ (1391)، طراحی مدلی برای رویکرد مدیریت ریسک بحران اجتماع‌محور: مطالعه موردی طرح دوام، نشریه مدیریت بحران، 1(1)، 12-5.
رفیعیان، محمدرضا؛ عسگری، علی؛ پرهیزگار، اکبر و شایان، سیاوش. (1390). تبیین مفهومی تاب‌آوری و شاخص­سازی آن در مدیریت سوانح اجتماع‌محور(CBDM)، برنامه‌ریزی و آمایش فضا، 15(4)، 19-41.
رمضان­زاده­لسبویی، مهدی. (1395). مبانی و مفاهیم تاب‌آوری شهری (مدل‌ها و الگوها)، معاونت مطالعات و برنامه‌ریزی امور زیرساخت و طرح جامع، مدیریت مطالعات و برنامه‌ریزی امور فنی و عمرانی، استانداردسازی و امور بحران.
روستایی، شهریور؛ معبودی، محمدتقی. (1394). تحلیل فضایی آسیب‌پذیری اجتماعی مناطق شهری در مقابل زمین‌لرزه با استفاده از مدل  SVI(نمونه موردی: منطقه 2 شهرداری تبریز)، مطالعات ساختار و کارکرد شهری، 3(11)، 126-105.
سلمانی، محمد؛ بدری، سیدعلی؛ معطوف، شریف و کاظمی ثانی عطاالله، نسرین. (1395). ارزیابی رویکرد تاب‌آوری جامعه در برابر مخاطرات طبیعی (موردمطالعه: شهرستان دماوند)، دانش مخاطرات، 2 (4)، 409-393.
سلیمی­سبحان، محمدرضا، عینالی، جمشید، جوان، فرهاد، و هاشمی، معصومه. (1397). مکان­یابی سکونتگاه­های روستایی جدید با ملاحظات پدافند غیرعامل (موردمطالعه: شهرستان قروه). پژوهشنامه جغرافیای انتظامی، 6(23 )، 135-158.
صادقی، حجت و جوان، فرهاد. (1404). آسیب­پذیری روستاهای گردشگری ایران از لحاظ مخاطره زمین لغزش با استفاده از GIS. جغرافیا (نشریۀ انجمن جغرافیایی ایران)، 23(84)، 153-170.
صلاحی اصفهانی، گیتی. (1399). تاب‌آوری اجتماعی- اقتصادی روستاهای حوزه آبخیز سامان استان مرکزی در برابر نوسانات آب، فصلنامه علمی پژوهشی و بین‌المللی انجمن جغرافیایی ایران، 19(68)، 184-204.
صیامی، قدیر؛ تقی­نژاد، کاظم و احدی­کلاکی، علی (1394). آسیب‌شناسی لرزه‌ای پهنه‌های شهری با استفاده از تحلیل سلسله مراتبی معکوس (IHWP) و GIS؛ مطالعه موردی: شهر گرگان. فصلنامه مطالعات برنامه‌ریزی شهری، 3(9)، 43-63.
گاسپارینی، مانفردی، آسپرونه. (2016). تاب‌آوری و پایداری در مقابل بلایای طبیعی (چالشی برای شهرهای آینده) مترجم حسین حاتمی­نژاد و مرتضی نصرتی، انتشارات آزاد، تهران: 16.
محمدی سرین دیزج، مهدی؛ احد نژاد روشتی، محسن. (1395). ارزیابی میزان تاب‌آوری کالبدی شهری در برابر مخاطره زمین‌لرزه (موردمطالعه: شهر زنجان)، نشریه تحلیل فضایی مخاطرات محیطی3(1)، 103-114.
Ainuddin, S. & Routray, J.K. (2012) Community resilience framework for an earthquake prone area in Baluchistan, International Journal of Disaster Risk Reduction, 2 (1): 52-36.
Beatley, T, & Newman, P (2013). Biophilic cities are sustainable, resilient citiees. Sustainability, 5, 3328-3345.
Bruneau, M, Chang, S, Eguchi, R, Lee, G, O’Rourke, T, Reinhorn, A, Reinhorn, A. M, Shinozuka, M, Tierney, K, Wallace, W. A. & Winterfedt, D. (2003). A Framework to Quantitatively Assess and Enhance the Seismic Resilience of Communities, Earthquake Spectra, 19, 733- 752.
Cutter, S.L, et al, A place-based model for understanding community resilience to natural disasters. Global environmental change, 2008. 18(4): p. 598-606.
Folke, C, 2006. “Resilience: the emergence of a perspective for socialecological systems analyses”. Global Environmental Change 16 (3),253–267..
Helen, T, Sullivan, M, & Hakkinen, T. 2006. Disaster Preparedness for Vulnerable Populations: Determining Effective Strategies for Communicating Risk, Warning, and Response. database on the Internet 2006 Available from: magrannconfrence.rutgers.edu/2006.
Hutter, Ge´rard • Christian Kuhlicke • Thomas Glade • Carsten Felgentreff, (2011), Natural hazards and resilience: exploring institutional and organizational dimensions of social resilience, natural hazard, Springer Science+Business Media B.V. Indonesia, Journal of Business Continuity & Emergency Planning Vol. 5 No. 4, pp. 316–326.
Keck, M, & Sakdapolark, P (2013). What is social resilience? Lesson learned and ways forward. Erdkunde, pp. 5-19.
Kofinas, G. (2003), Resilience of human-rangifer systems: Frames off resilience help to inform studies of human dimensions of change and regional sustainability, HDP.
Lee, Y. J. (2014). Social vulnerability indicators as a sustainable planning tool. Environmental Impact Assessment Review, 44, 31-42.
Maguire, Brigit and Cartwright,Sophie, (2008), BRS Publication Sales, Assessing a community’s capacity to manage change: A resilience approach to social assessment.
Matyas, D, & Pelling, M (2015). Positioning resilience for 2015: the role of resistance, incremental adjustment and transformation in disaster risk management policy. Disaster, 39,1-18.
Pagano, A, Pluchinotta, I, Giordano, R, & Vurro, M. (2017). Drinking water supply in resilient cities: Notes from L’Aquila earthquake case study. Sustainable Cities and Society, 28, 435-449.
Pimm, S. L. (1984). The complexity and stability of ecosystems, Nature, 307 (26), 321-326.
Rashed, K and Weeks, J. (2003). Assessing vulnerability to earthquake hazards through spatial International, Journal of Geographic Information Science multicriteria analysis of urban areas, 17(6): 547-576.
Rose, A. (2004). "Defining and measuring economic resilience to disasters. Disaster Prevention and Management: An International Journal 13(4): 307-314.
Salahi Esfahani, Giti (2019) Socio-economic resilience of Saman watershed villages in central province against water fluctuations, scientific and research quarterly of the Geographical Society of Iran, volume 19, number 68, pp. 184-204.
Simmie James, Ron Martin (2010). the economic resilience of regions: towards an evolutionary approach.Cambridge journal of regions economy and society, 3: pp 27–43.
Steven J. R. (2016), A multi-scalar, mixed methods framework for assessing rural communities’ capacity for resilience, adaptation, and transformation, Journal Community Development.124,140
United Nations. 2006. Convention on the Rights of Persons with Disabilities.
Ylenia, S. Luca, S & Maria, R.V(2021). Seismic response of masonry buildings in historical centres struk by the 2016 Central Italy earthquake, Calibration of a vulnerability model for strengthend conditions, Constraction and Building Materials, Vol. 299, 123911, https://doi.org/10.1016/j. conbuildmat2021.123911.

  • تاریخ دریافت 06 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری 06 اسفند 1402
  • تاریخ پذیرش 13 اسفند 1402
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1404