مهندسی جغرافیایی سرزمین

مهندسی جغرافیایی سرزمین

بازمهندسی حکمرانی آب در حوضه آبریز زاینده‌رود

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.
2 استاد گروه جغرافیای سیاسی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
3 دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
چکیده
مقدمه: تمدن‌ها فرزند جغرافیای خود هستند. جبر جغرافیا به‌مانند والدینی با ویژگی‌های ژنتیکی خاص، فرزندی با شخصیتی منحصر بفرد را می‌سازد. تمدن ایران نیز ریشه در جغرافیای ویژه خود دارد. آب و هوای خشک و نیمه خشک، به فرهنگ و تمدن ایران و شیوه حکمرانی آب این کشور، ویژگی‌های یگانه‌ای بخشیده است؛ به طوری که آب و امنیت، جزو مؤلفه‌‌های جدایی‌ناپذیر تمدن ایرانی محسوب می‌شوند. شیوه حکمرانی جمهوری اسلامی ایران، در قرن بیست و یکم از این قاعده مستثنا نیست. ناگزیری از انتقال آب در طول تاریخ، همواره تبعات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و زیست محیطی به همراه داشته است.
هدف:  این پژوهش درصدد بررسی ماهیت تاریخی، جغرافیایی و امنیتی انتقال آب از حوضه آبریز زاینده‌رود به استان‌های واقع در فلات مرکزی ایران بوده است.
روش شناسی:  پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی محسوب می‌شود و از روش توصیفی- تحلیلی بهره برده است.
قلمرو جغرافیایی پژوهش: محدوده مکانی تحقیق، حوضه آبریز زاینده‌رود است که در بخش میانی فلات ایران، بین ارتفاعات زاگرس و ارتفاعات مرکزی ایران قرار دارد.
یافته ­ها و بحث: یافته‌های پژوهش گویای این است که ماهیت انتقال آب در نسبت با دو مؤلفه اساسی «جبر جغرافیا» و «امنیت» باید مورد بررسی قرار گیرد. ناگزیری انتقال آب، مطابق رویکرد تاریخی، جغرافیایی و امنیتی، نیازمند اتخاذ راهکارهایی متناسب با آن است. در گام اول حکمرانی مطلوب آب، باید بر اتخاذ رویکرد ملی در برابر تنش‌های بینااستانی تأکید شود. بهینه‌سازی مصرف آب در حوزه‌های کشاورزی، صنعت و شرب در کنار تمرکز بر پروژه‌های بدیلی به‌مانند انتقال آب از خلیج فارس، ذیل راهبرد کلی کاهش نیاز به آب انتقالی از حوضه آبریز زاینده‌رود، می‌تواند راهکارهای عملی و اجرایی در اختیار حکمرانان آبی قرار دهد.
نتیجه­ گیری: نتیجه تحقیق نشان می‌دهد باتوجه به اقلیم خشک و نیمه خشک فلات مرکزی کشور، باید تمامی قوانین، سیاست‌ها، برنامه‌ها و رویکردها براساس اصل کاهش نیاز به آب انتقالی از حوضه آبریز زاینده‌رود بازمهندسی شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابراهیمی خوسفی، محسن و ابراهیمی خوسفی زهره. (1401). تحلیلی بر روند تغییرات منابع آب و عوامل موثر بر آن در حوضه آبریز فلات مرکزی ایران با استفاده از محصولات ماهواره‌ای. نشریه سنجش از دور و GIS ایران. https://doi.org/10.52547/gisj.2022.228782.1116
اسکوهی، مائده و اسماعیلی، کاظم. (1400). تحلیلی بر نظریه‌های حکمرانی و مدیریت آب در ایران. نشریه آب و توسعه پایدار، 8(1)، 1-10.
اسماعیلی، محمد مهدی. (1399). بحران تأمین آب در حوضه آبریز زاینده‌رود؛ مسائل سیاسی و اجتماعی و راهکارهایی برای مدیریت آن. فصلنامه مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 9(3)، 567-585.
امیدوار، کمال. (1394). منابع آب ایران. یزد: دانشگاه یزد.
بریان، پی‌یر.(1377). تاریخ امپراطوری هخامنشیان؛ ج1. ترجمه مهری سمسار. تهران: زریاب.
حلبیان، امیرحسین و شبانکاری، مهران.(1389). مدیریت منابع آب در ایران(مطالعه موردی: چالش‌های انتقال آب از بهشت‌آباد به زاینده‌رود). چهارمین کنگره بین‌المللی جغرافیدانان جهان اسلام(صص1-13)، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.
خالقی‌فر، اکبر و وفائیان، محمود. (1394). بررسی امکان پذیری انتقال آب از خلیج فارس به حوضه مرکزی ایران. پنجمین کنفرانس بین‌المللی توسعه پایدار و عمران شهری(ص135)، موسسه آموزش عالی دانش پژوهان، اصفهان، ایران.
خبرگزاری تسنیم(18 اردیبهشت 1395). تونل گلاب، به نام شرب به کام صنعت/مرگِ خاموش زاینده‌رود در راه است. https://www.tasnimnews.com/fa/news/1395/02/18/1067410/
خبرگزاری تسنیم(30 مهر1401). مصرف آب در بخش کشاورزی باید ۵۰ درصد کاهش یابد. https://www.tasnimnews.com/fa/news/1402/03/18/2907886
خبرگزاری دانشجو(2 شهریور 1401). مشکل کم آبی چهارمحال با تکمیل طرح بن- بروجن برطرف می‌شود. https://snn.ir/fa/news/1028295/
خبرگزاری مهر(27آذر1400). طرح انتقال آب بن-بروجن بازمهندسی شود/ مخالف ردیف بودجه طرح نیستیم. https://www.mehrnews.com/news/5377961/
داودی دهاقانی، ابراهیم و عامری، محمد علی. (1398). پیامدهای اجتماعی و امنیتی انتقال آب بین حوضه‌ای(مورد مطالعه: بهشت‌آباد چهارمحال بختیاری به زاینده‌رود اصفهان). پژوهشنامه جغرافیای انتظامی، 7(25)، 51-76.
ذاکری مهابادی، اسماعیل؛ یزدانی زازرانی، محمدرضا و محمدی کنگرانی، حنانه. (1401). بررسی علل بحران در سیاست‌های آب زاینده‌رود؛ مطالعه موردی شهرستان‌های غربی استان اصفهان. فصلنامه سیاستگذاری عمومی، 8 (1)، 43-59.
زکی، یاشار و رشیدی، مصطفی.(1395). سیاست آب در حوضه آبریز کارون بزرگ و چالش‌های هیدروپلیتیکی ناشی از آن. فصلنامه نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، 8(4) 43-60.
سالمی، حمیدرضا و مورای راست، هاموند. (1383). سیمای کلی هیدرولوژی حوضه آبخیز زاینده‌رود. مجله آب و فاضلاب، 15(2)، 2-13.
سلیم‌پور ناغانی، شاهین؛ هاشمی منفرد، سید آرمان و اژدری مقدم، مهدی. (1400). مدل‌سازی اثرات انتقال آب بین حوضه‌ای بر سطح و حجم آبخوان حوضه مبدأ انتقال با استفاده از نرم­افزار WEAP(مطالعه موردی: اثر انتقال آب رودخانه بهشت‌ آباد بر سطح و حجم آبخوان شلمزار). فصلنامه جغرافیا و توسعه، 19(62)، 183-208.
صفوی، حمیدرضا و راست‌قلم، مهدی .(1395). راهکار برون رفت از بحران آب در حوضه آبریز زاینده‌رود: مدیریت توامان تامین و مصرف آب. تحقیقات منابع آب، 12(4)، 12-22.
ضابطیان، بهرنگ و موسوی، مرضیه. (1400). بررسی سازوکارهای برساخت مسائل محیط زیستی(مورد مطالعه: کارزار مردمی توقف تونل بهشت‌آباد). فصلنامه علمی برنامه‌ریزی رفاه توسعه اجتماعی، 12(49)، 217-274.
ضیایی، لطف الله. (1393). بحران آب در حوضه زاینده‌رود، مولفه‌ها و راهکارها. ماهنامه دانش نما، شماره 230.
طالبی صومعه‌سرائی، مهشید؛ ذکائی، محمد سعید؛ فاضلی، محمد و جمعه‌پور، محمود.(1398). جامعه‌شناسی یک بحران: آسیب‌شناسی اجتماعی بحران آب در حوضه زاینده‌رود. فصلنامه مطالعات میان رشته‌ای در علوم انسانی، 11(4)، 133-165.
ظفرنژاد، فاطمه .(1395). نقدی بر طرح انتقال آب از خلیج فارس و دریای عمان به فلات مرکزی ایران. نشریه آب و توسعه پایدار، 3(1)، 124-129.
فریادی، مسعود. (1397). انتقال میان حوضه‌ای آب: مبانی و چالش‌های حقوقی. فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، 20(61)، 115-142.
کانون مهندسین فارغ‌التحصیل دانشکده فنی دانشگاه تهران( 5 بهمن 1400). بهینه‌سازی مصرف آب در صنایع فولاد. http://fanni.info/News/49576
کاویانی‌راد، مراد. (1384). بنیادهای جغرافیایی فرهنگ ایرانی. فصلنامه مطالعات راهبردی، 8(27)، 81-103.
کاویانی‌راد، مراد. (1399). بازتاب‌های هیدروپلیتیک بحران آب حوضه آبریز زاینده‌رود بر ادارک محیطی قلمروداران استانی. پژوهش‌های جغرافیای سیاسی، 5(1)، 24-46.
کریمی‌پور، یدالله؛ کاویانی‌راد، مراد؛ فهمی، هدایت و کرمی، صادق. (1396). تبیین پیامدهای امنیتی تغییر اقلیم نمونه موردی: حوضه آبریز مرکزی ایران. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 17(46)، 73-92.
گل کرمی، عابد و کاویانی‌راد، مراد. (1396). تأثیر محدودیت منابع آب بر تنش‌های هیدروپلیتیک (نمونۀ موردی: حوضۀ آبریز مرکزی ایران با تأکید بر حوضۀ آبریز زاینده‌رود). جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، 28(1)، 113-134.
محمدی، محمدرضا؛ حکیمی خرم، علی و احمدی، ابراهیم. (1398). امکان سنجی اجرای پروژه‌های انتقال آب بین حوضه‌ای در ایران(مطالعه موردی: طرح انتقال آب بهشت‌آباد- فلات مرکزی). پژوهشهای جغرافیای انسانی، 51(4)،1073-1092.
مختاری هشی، حسین. (1392). هیدروپلیتیک ایران؛ جغرافیای بحران آب در افق 1404. فصلنامه ژئوپلیتیک، 9(3)، 49-83.
مطیعی لنگرودی، سید حسن. (1398). جغرافیای اقتصادی ایران.(چاپ پنجم). مشهد: جهاد دانشگاهی مشهد.
ویسی، هادی. (1399).  بحران آب در فلات مرکزی و ضرورت توجه به دانش بومی (مطالعه موردی: قنات گوهرریز جوپار). فصلنامه علمی جغرافیا، 18(67)، 104-116.

  • تاریخ دریافت 06 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری 16 مرداد 1402
  • تاریخ پذیرش 06 دی 1402
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1403