مهندسی جغرافیایی سرزمین

مهندسی جغرافیایی سرزمین

ارزیابی کیفیت فضاهای عمومی شهری از منظر عینی و ذهنی (مطالعه موردی: خیابان‌های اصلی شهر رشت)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران
2 دانشیار گروه شهرسازی، دانشکده معماری و هنر، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
چکیده
مقدمه:  فضاهای عمومی که از عناصر مهم شهری محسوب می­شوند، نقش تعیین کننده ای در کیفیت زندگی شهروندان دارند و تعاملات و رفتارهای اجتماعی مردم شهر را منعکس می­کنند. این فضاهای عمومی دارای خصوصیات و عناصری هستند که کیفیت آنها می­تواند ارتقا یابد تا زندگی دلپذیرتر و پایدارتری در شهر فراهم شود. بنابراین شناسایی معیارهای مؤثر بر کیفیت فضاهای عمومی شهری نقش مهمی در توسعه اصولی شهرها و ایجاد محیط شهری مطلوب دارد.
هدف:  این پژوهش با بررسی فضاهای عمومی خیابان­های اصلی شهر رشت، عوامل مؤثر بر کیفیت آنها را از منظر عینی و ذهنی شناسایی و ارزیابی نموده است.
روش شناسی:  برای ارزیابی عینی کیفیت خیابان­ها از مشاهده میدانی و تکمیل چک لیست استفاده شده است و برای ارزیابی کیفیت خیابان به صورت ذهنی از پرسشنامه بهره گرفته شده است. تحلیل داده­ها و سنجش کیفیت فضاهای عمومی خیابانها با استفاده از مدل تاپسیس انجام گرفته و جهت میزان همبستگی دو متغیر کیفیت عینی و کیفیت ذهنی از ضریب همبستگی پیرسون استفاده شده است.
قلمرو جغرافیایی پژوهش:  در این پژوهش فضاهای عمومی خیابان های اصلی شهر رشت در 11 خوشه مورد مطالعه قرار گرفته است.
یافته­ ها و بحث: میزان رابطه همبستگی بین دو کیفیت خصوصیات عینی و ذهنی مقدارR=0.68  محاسبه شده است. از لحاظ مقایسه برخورداری خوشه ­های مختلف از کیفیت­ های فضای عمومی خیابان­ها از منظر عینی و ذهنی خوشه­ های11، 6، 7  دارای ضرایب تاپسیس بالای 0.5 هستند و خوشه ­های 1، 2، 3، 4 و 10 با ضرایب تاپسیس کمتر از 0.5 دارای پایین­ترین مقدار کیفیت فضاهای خیابانی هستند.
نتیجه ­گیری: نتایج تحقیق حاکی از آن است که بخش‌های مرکزی و شمالی شهر که عمدتاً شامل گروه‌های اجتماعی متوسط ​​و نسبتاً مرفه هستند، از کیفیت فضای خیابانی بالاتری برخوردارند، در حالی که بخش‌های جنوبی و جنوب غربی شهر رشت که عمدتاً در برگیرنده طبقات اجتماعی پایین­تر و حاشیه­نشینان هستند، کیفیت پایین‌تری دارند. نتایج این مطالعه همچنین نشان داد که بین خصوصیات عینی و ذهنی کیفیت خیابان‌های شهر رشت رابطه مثبت معناداری وجود دارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


اسلامی محمودآبادی، م.، پیوسته گر، ی. و حیدری، ع. (1400). آرامش در خانه جستاری به آرامش در خانه از منظر اسلام در دو الگوی مسکن آپارتمانی و مستقل حیاط­دار در شهر کرمان. باغ نظر, 18(99 )، 5-24.
اعتماد، گیتی (1384). تحول عملکرد و شکل گیری فضاهای عمومی در ایران. اندیشه ایرانشهر، 3، 52
بنتلی، ای ین، الکک، آلن، مورین، پال، مک­گلین، سو و اسمیت، گراهام (1395). محیط­های پاسخده، مترجم: بهزادفر، مصطفی، انتشارات دانشگاه علم و صنعت، چاپ دوازدهم.
پارسی، ح. (1381). شناخت محتوای فضای شهری. هنرهای زیبا، -(11)ف 41-49.
پاکزاد، جهان­شاه (1395). کتاب راهنمای طراحی فضای شهری؛ چاپ هشتم، تهران، انتشارات شهیدی.
پیراوی ونک، م. (1394). رویکردی فلسفی به فضا و سیمای شهر. مطالعات فرهنگ – ارتباطات، 16(29 (مسلسل 61)), 149-166.
تاج، ش. و حافظی زاده، ش. (1389). پتانسیل­یابی فضاهای شهری در بخش مرکزی شهر تهران به منظور ساماندهی اجرای مراسم فرهنگی - مذهبی با تاکید بر اجرای مراسم ایام محرم. جغرافیا، 4(12)، 33-47.
توسلی، محمود (1395 ). قواعد و معیارهای طراحی فضای شهری، چاپ دوم، انتشارات دانشگاه تهران.
تیس اونسن، توماس (1387). گونه­شناسی فضا در شهرسازی، ترجمه: شکوهی، مهشید، تهران، دانشگاه هنر، چاپ اول.
جیکوبز، جین (1396). کتاب مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکایی، ترجمه پارسی، حمیدرضا و افلاطونی، آرزو، چاپ چهارم، انتشارات دانشگاه تهران.
حاجی احمدی همدانی، آ.، و ماجدی، ح.، و جهانشاهلو، ل. (1394). بررسی معیارهای تاثیرگذار بر افزایش میزان فعالیت زنان در فضاهای شهری (مطالعه موردی محله پونک (20 متری گلستان) شهر تهران). مطالعات شهری، 4(14)، 47-59.
حبیبی، س. (1380). فضای شهری: برخوردی نظریه ای. صفه, 11(33), 4-13.
حبیبی، محسن و مقصودی، م. (1384). مرمت شهری، انتشارات دانشگاه تهران.
حسینی دیوشلی، س.ف. و کریمی آذری، ا.ر. 1397. «تحلیل ارتباط میان عوامل کالبدی و وقوع جرایم به روش چیدمان فضایی (مطالعه موردی: محله ی ساغریسازان شهر رشت)»، مطالعات امنیت اجتماعی، 1(53)، صص 239-272.
حیدری، م.، برزگر، ص.، و احدنژادروشتی، م. (1398). توانمندسازی محلات غیررسمی شهر با رویکرد هم پیوندی مردم -فضا. مطالعات راهبردی سیاست گذاری عمومی(مطالعات راهبردی جهانی شدن)، 9(33 )، 102-127.
خاک­زند، مهدی و آقابزرگی، کوروش (1393). سنجش مولفه­های کیفیت فضای شهری، فصلنامه پژوهش­های معماری اسلامی، سال اول، شماره دوم، 131-146
دوانی، آندره، اسپک، جف و لیدون، مایک (1391). کتاب راهنمای رشد هوشمند، ترجمه: مولوی، مهرناز، چاپ اول، رشت، دانشگاه گیلان.
رفیعیان، مجتبی، اکبر تقوایی، علی، خادمی، مسعود و علی­پور، ر. (1391). بررسی تطبیقی رویکردهای سنجش کیفیت در طراحی فضاهای عمومی شهری. معماری و شهرسازی ایران 4. 3.
رهنما، م. و رضوی، م. (1391). بررسی تاثیر حس تعلق مکانی بر سرمایه اجتماعی و مشارکت در محلات شهر مشهد. معماری و شهرسازی (هنرهای زیبا)، 17(2)، 29-36.
زیاری، ک.،  اشنویی، ا.، و روستا، م. (1395). عوامل موثر در احساس آرامش در فضاهای سبز و تفریحی در شهر کاشان. فضای جغرافیایی، 16(54)، 135-153.
ستارزاده، د.،  نقی زاده، م.، و حبیب، ف. (1389). فضای شهری، اندیشه­ای اجتماعی. علوم و تکنولوژی محیط زیست، 12(4 (مسلسل 47))، 173-183.
شعبان جولا، ا.، و زندیه، م. (1394). ارزیابی نقش منظر شهر در تامین امنیت شهروندان نمونه موردی شهر قزوین. باغ نظر، 12(32)، 91-102.
عبدلی، ا.،  رییسی وانانی، ر.، و مختاری، م. (1397). ناهنجاری­های اجتماعی و عوامل تاثیرگذار بر ارتکاب آنها در بافت­های فرسوده شهر خرم آباد. مطالعات امنیت اجتماعی، 9(56 )، 201-235.
عظیمی، ن.، کرمی، ن.، و عطابخش، ف. (1396). بررسی نقش عوامل اجتماعی و کالبدی بر احساس امنیت شهروندان در شهر رشت. معماری و شهرسازی آرمان شهر، 10(19 )، 131-142.
علیلو، م.، و کاظمی، ا.، و پورمحمدی، م. (1398). بررسی رابطه فضای شهری مطلوب با برگزاری آئین­های عزاداری مطالعه موردی مراسم عزاداری دهه محرم در محله خطیب شهر تبریز. جغرافیا و برنامه­ریزی، 23(70 )، 29-57.
علی­دوست، ر.س. کریمی آذری، ا.ر. و پرویزی، ر. 1397. «بررسی مؤلفه­های هویت و مکان در بافت­های تاریخی با رویکرد پدیدارشناسانه، با هدف دستیابی به اصول طراحی بافت­های جدید شهری نمونه موردی: محله ساغریسازان رشت»، معماری و شهرسازی پایدار، 6(1)، صص 39-60.
عنانهاد، م. غلامعلی‌زاده، ح. اسدی ملک‌جهان، ف. 1398. «سنجش نقش خاطره جمعی در فرآیند احیای خانه‌ها و بافت قدیمی ساغریسازان رشت»، معماری و شهرسازی آرمان شهر، 12(27)، صص 131-144.
قرائی، آ.،  زبردست، ا.، و ماجدی، ح. (1397). تبیین ارتباط میان فرم شهر و پایداری اجتماعی (مطالعه موردی مناطق 22گانه شهر تهران). برنامه­ریزی توسعه کالبدی، 3(3 (پیاپی 11) )، 79-93.
کارمونا، متیو، هیت، تیم، تنراک و تیسدل، استیون (1394). کتاب مکان‌های عمومی، فضاهای عمومی، ترجمه: قرائی، فریبا، شکوهی، نهشید، اهری، زهرا، صالحی، اسماعیل، چاپ سوم، تهران، دانشگاه هنر.
کالن، گوردون (1394). گزیده منظر شهری، ترجمه حبیبیان، منوچهر، چاپ ششم، انتشارات دانشگاه تهران.
گل، یان (1394). یان گل شهر انسانی، ترجمه: غفاری، علی و غفاری، لیلا، دانشگاه شهید بهشتی تهران، چاپ دوم، انتشارات: علم معمار رویال.
گل، یان (1396). زندگی میان ساختمان‌ها: کاربرد فضای جمعی. ترجمه: علی اکبری، فرشته کرمیان، نسترن محرابی، زهره وارثی، پرهام نقش.
گلکار، کوروش (1393). کتاب آفرینش مکان پایدار، چاپ دوم، دانشگاه شهید بهشتی.
محسنی، ر.، و نصرتی پایانی، ع. (1393). نسبت شهر با جرم و آسیب­های اجتماعی (مطالعه­ای در رتبه­بندی جرایم و آسیب­های اجتماعی و اقتصادی شهر گرگان). پژوهشنامه جغرافیای انتظامی، 2(7)، 113-138.
مشکینی، ا.، و قاسمی، ا.، و حمزه نژاد، م. (1393). ارزیابی حس تعلق به مکان ساکنان شهرهای جدید (مطالعه موردی: شهر جدید هشتگرد). فضای جغرافیایی، 14(48)، 41-56.
مقدسی، ن. (1397). تبیین نقش طرح­واره­های ذهنی مکانی-اجتماعی در احساس آرامش ساکنین حاشیه سبز بزرگراه­های درون شهری (نمونه موردی بزرگراه مدرس). مدیریت شهری، 17(52 )، 49-63.
منتظرالحجه، م.، نوکار، ب.،  شریف نژاد، م.، و فتوحی، ز. (1397). سنجش شاخص­های کالبدی مؤثر بر مؤلفه زیبایی­شناسی در توسعه های شهری معاصر (مطالعه موردی: نواحی آماده سازی شده در شهر یزد). مطالعات شهری، 8(29 )، 45-58.
موتین، کلیف، (1396). طراحی شهری (خیابان و میدان)، مترجم حسنعلی پورمند، انتشارات دانشگاه تربیت مدرس، چاپ دوم.
نورایی، ه.، و ستاری، ن. (1396). تحلیل میزان رویدادمداری مناطق 15 گانه کلان شهر اصفهان با تاکید بر زیرساخت­های رویداد. معماری و شهرسازی (هنرهای زیبا)، 22(4 )، 45-56.
Bayón, M. C., & Saraví, G. A. (2018). Place, Class interaction, and urban Segregation: experiencing inequality in México City. Space and Culture, 21(3), 291-305.‏
Bodnar, J. (2015). Reclaiming public space.‏ Urban Studies. Volume: 52 issue: 12, page(s): 2090-2104.
Brøgger, D. (2019). Urban diaspora space: Rural–urban migration and the production of unequal urban spaces. Geoforum, 102, 97-105.‏
Cornea, N., Véron, R., & Zimmer, A. (2017). Clean city politics: An urban political ecology of solid waste in West Bengal, India. Environment and Planning A, 49(4), 728-744.‏
Davis, M. (2017). Fortress Los Angeles: the militarization of urban space. In Cultural criminology (pp. 287-314). Routledge.
Lehtovuori, P. (2016). Experience and conflict: The production of urban space. Rutledge.
Lucci, P., Bhatkal, T., & Khan, A. (2018). Are we underestimating urban poverty?. World development, 103, 297-310.‏
Martokusumo, W., Kusuma, H. E., & Octaviana, S. (2013, October). Evaluation of Walkability on Pedestrian Sidewalk in Bandung. In The Second Planocosmo Conference (pp. 1-11).‏
Mohamed, M. A. S., Ibrahim, A. O., Dodo, Y. A., & Bashir, F. M. (2021). Visual pollution manifestations negative impacts on the people of Saudi Arabia.‏
Patterson, M. (2016). The global city versus the city of neighborhoods: Spatial practice, cognitive maps, and the aesthetics of urban conflict. City & Community, 15(2), 163-183.‏ ‏
Ramlee, M., Omar, D., Yunus, R. M., & Samadi, Z. (2015). Revitalization of urban public spaces: An overview. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 201, 360-367.‏
Tulumello, S. (2015). From “Spaces of Fear” to “Fear scapes” Mapping for Reframing Theories About the Spatialization of Fear in Urban Space. Space and Culture, 18(3), 257-272.‏
Viana, N. (2015). Social Movements and Urban Space. International Journal of Research in Geography (IJRG), 1(2), 1-8.‏
Woldeamanuel, M., & Kent, A. (2016). Measuring walk access to transit in terms of sidewalk availability, quality, and connectivity. Journal of Urban Planning and Development, 142(2), 04015019

  • تاریخ دریافت 08 مرداد 1401
  • تاریخ بازنگری 25 آذر 1402
  • تاریخ پذیرش 06 دی 1402
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1403