مهندسی جغرافیایی سرزمین

مهندسی جغرافیایی سرزمین

تحلیل پیامدهای کالبدی تحولات کارکردی سکونتگاه‌های پیراشهری رشت در دو دهه أخیر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، واحد رشت، دانشگاه آزاد اسلامی، رشت، ایران
2 استادیار گروه جغرافیا، واحد رشت، دانشگاه آزاد اسلامی ، رشت ،ایران
3 دانشیار، گروه جغرافیا، واحد رشت، دانشگاه آزاد اسلامی، رشت، ایران
چکیده
مقدمه: رشد روز افزون شهرها در دهه های أخیر و افزایش تقاضا برای زمین همراه با محدودیت عرضه آن، موجب انتقال برخی فعالیت های شهری به روستاهای پیرامون شهرها بخصوص در شهرهای بزرگ شده است که فعالیت های تولیدی صنعتی و تجاری  مهمترین آنها هستند.  چنین روند رو به رشدی، موجب تحول در کارکرد اقتصادی روستاها شده و کارکردهای جدیدی به کارکردهای اقتصادی مبتنی بر فعالیت های کشاورزی اضافه شده است. تحول در کارکرد، پیامدهای محیطی، کالبدی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در روستاها داشته است که آشکارترین آنها، پیامدهای کالبدی است.
هدف:  تحقیق حاضر با هدف تحلیل پیامدهای کالبدی تحولات کارکردی سکونتگاه­های پیراشهری رشت انجام شده است.
روش شناسی:  نوع پژوهش کاربردی و روش تحقیق آن توصیفی- تحلیلی بوده که با استفاده از منابع اسنادی موجود و مطالعات میدانی به گردآوری داده­ها پرداخته شده است. جامعه آماری این پژوهش روستاهای پیرامون شهر رشت (36 روستا) می­باشد. جهت تبیین موضوع با مطالعه پیشینه تحقیق و بررسی های میدانی سه پیامد کالبدی متاثر از تحولات کارکردی و 79 متغیر شناسایی و  با استفاده از تکنیک تحلیل عاملی متغیرهای شناسایی شده در 4 عامل خلاصه شده است. در آمار توصیفی متغیرهای هر عامل به طور جداگانه مورد بررسی قرار گرفته و اطلاعات جهت استفاده در آمار تحلیلی کدگذاری شده است.
قلمرو جغرافیایی پژوهش:  قلمرو جغرافیایی‌ شامل سکونتگاه­های پیراشهری رشت در استان گیلان می‌باشد‌.
یافته­ ها و بحث: نتایج آمار تحلیلی به کمک تحلیل رگرسیون و تکنیک کوپراس نشان می­دهد تحولات کارکردی در روند تغییر کاربری اراضی، تغییر کیفیت مسکن، تحول کمیت و کیفیت خدمات مؤثر بوده و در روستای پیله داربن بیشترین و در روستای کشل ورزل کمترین تحولات کارکردی طی دو دهه أخیر اتفاق افتاده است.
نتیجه­ گیری: نتایج حاصل از پژوهش نشان می‌دهد مهمترین تحول در سکونتگاه های پیراشهری رشت، انتقال فعالیت های شهری مانند فعالیت های تولیدی، تجاری و خدماتی بخصوص خدمات پذیرایی و تعمیرگاهی است که کالبد بیشتر این روستاها را تغییر داده است. 
کلیدواژه‌ها

موضوعات


احمدی­شاپورآبادی، محمدعلی، تقدیسی، احمد و رضوانی، محمدرضا (1392). شناسایی و تحلیل عوامل موثر بر تغییرات کارکردی نواحی روستایی استان قم. فصلنامه علمی – پژوهشی آمایش سرزمین دوره پنجم، شماره اول، بهار و تابستان 1392، صص 209-181.
افراخته، حسن و حجی­پور، محمد (1396). اقتصاد زباله­ای  در روستاهای پیراشهری جنوب تهران، اقتصاد فضا و توسعه روستایی، شماره 22، 72-47.
افراخته، حسن، عزیزپور، فرهاد و زمانی، محدثه (1393). پیوندهای کلان شهری و تحولات کالبدی فضایی روستاهای پیرامون مطالعه موردی: دهستان محمدآباد کرج. نشریه مسکن و محیط روستا، 34 (150)، صص 101-120.
آمار، تیمور (1382). ضرورت تحول در کارکرد اقتصادی نواحی روستایی مطالعه موردی بخش خورگام شهرستان رودبار. رساله دوره دکتری دانشگاه تهران، گروه جغرافیا.
بابایی، محبوب و ریاحی، وحید (1397). بررسی تحولات ساختاری- کارکردی سکونتگاه­های روستایی، شهرستان ارومیه (مطالعه موردی: دهستان انزل شمالی). نشریه جغرافیا و روابط انسانی، دوره 1، شماره 3، زمستان 1397، صص 214-231.
تاج، شهره (1377). بررسی ویژگی­ها و روند تغییرات فرمی و نقش روستاهای حومه ای مادر شهر تهران در رابطه با فاصله مجاورتی و نظام سلسله مراتبی در سال های 77-1355، مطالعه موردی شهرستان شمیرانات. رساله دکتری جغرافیای انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، گروه جغرافیا.
جوان، فرهاد، افراخته، حسن و ریاحی، وحید. (1398). تحلیل فضایی اثرات گردشگری بر تحولات کالبدی سکونتگاه‌های روستایی شهرستان رضوا‌ن‌شهر. برنامه­ریزی توسعه کالبدی، 6(1)، 57-70.
حقانی، عاطفه و مجیدزاده، جرل (1394). تحولات ساختاری- کارکردی روستاهای پیرامون شهری از بعد اجتماعی (مطالعه موردی: منطقه خرم آباد). کنفرانس بین­المللی محیط­زیست و منابع طبیعی، شیراز.
رحمانی، بیژن، سعیدی راد، مجید و جلالی، مهسا (1394). تحولات ساختاری-کارکردی مسکن سکونتگاه های پیرامون شهر اشترینان. فصلنامه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دوره ۸، شماره 28، صص 148-170.
رحمانی­فضلی، عبدالرضا و پریشان، مجید (1387). تحولات ساختاری کارکردی پس از تبدیل نقاط روستایی به شهر (مورد: شهرکانی سور شهرستان بانه). نشریه علوم جغرافیایی، دوره شش، شماره 12، پاییز و زمستان 1387، صص 128-101.
رضوانی، محمدرضا (1386). شهر گریزی و تغییرات کارکردی در نواحی روستایی شمال تهران. پژوهش­های جغرافیایی شماره59، دوره 39، 177.
ریاحی، وحید، کرمی­نسب، صدیقه و بیات، مقصود (1396). بررسی عوامل موثر بر تحولات ساختاری – کارکردی سکونتگاه­های روستایی (مورد مطالعه: بخش کردیان – شهرستان جهرم). فصلنامه راهبردهای توسعه روستایی دوره 5، شماره2، تابستان 1397، صص 196-173.
سعیدی، عباس (1386). مبانی جغرافیای روستایی، تهران، سمت.
سعیدی، عباس (1390). پویش ساختاری کارکردی: رویکردی نظاموار در مطالعات مکانی- فضایی. نشریه جغرافیا (انجمن جغرافیایی ایران). دورةجدید، سال نهم، شمارة 29، تابستان، صص16-7.
سعیدی، عباس، افراخته، حسن، عزیزپور، فرهاد و محمودی، سیده­کیناز (1393). خزش کلانشهری، الحاق و تعارض بافت کالبدی فضایی. فصلنامه جغرافیا، دوره جدید، سال دوازدهم، شمار41، صص 42-7.
سعیدی، عباس، رحمانی­فضلی، عبدالرضا، عزیزپور، فرهاد و محبی، علی­اکبر (1392). مسکن و پیوستگی ساختاری – کارکردی: بحثی در نظاموارگی فضای روستایی مورد: روستاهای بخش راز و جرگلان شهرستان بجنورد (خراسان شمالی). نشریه جغرافیا (انجمن جغرافیای ایران) دوره جدید، سال یازدهم، شماره 39، زمستان 1392، صص 32-8.
صدیقی، صابر (1395). تبیین عوامل تشدید کننده تغییرات کاربری اراضی (مطالعه موردی: شهرستان محمودآباد). پایان­نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی روستایی. دانشگاه تهران، دانشکده جغرافیا.
صیدایی، سید اسکندر و قاسمیان، زری (1390). بررسی روند تغییرات کارکردی خانه­های روستایی نمونه موردی: روستای گرچی محله، شهرستان بهشهر، استان مازندران. نشریه برنامه­ریزی فضایی سال دوم، شماره اول، (پیاپی 5)، تابستان 1391، صص 106-87.
ظاهری، محمد و رحیمی­پور، بهاره (1392). بررسی بررسی عوامل تاثیرگذار بر تغییرات کارکردی سکونتگاه­های روستایی حوزه نفوذ کلان شهرها (مطالعه موردی: روستاهای بیرق، هروی، حاج عبدال و دیزج لیلی خانی واقع در دره لیقوان استان آذربایجان شرقی). نشریه مسکن و محیط روستا، شماره 146، تابستان93، صص 139-121.
کاظمی­چمسورک، زینب، جلالیان، حمید و زنگانه، احمد (1397). تحلیل تحولات ساختاری کارکردی روستاهای در حال گذار شهرستان ایوان، نشریه برنامه ریزی توسعه کالبدی، سال چهارم، شماره 4 (سری جدید)، پیاپی16، زمستان 1398، صص 41-27.
کشوردوست،  علیرضا (1387). مکتب­های جغرافیایی. رشت، نشر بازرگان.
کمانرودی­کجوری، موسی، عزیزپور، فرهاد و جانبازی، علی (1393). پراکنده­رویی شهر شیراز و تغییرات اقتصادی،  اجتماعی و کالبدی روستاهای پیرامون مورد، روستای گویم. نشریه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال 3، شماره 3، صص 62-41.
محمدزاده­لاریجانی، فاطمه (1389). تحلیل تغییرات کارکردی و گذر از روستاهای کشاورزی به روستاهای گردشگری (مطالعه موردی: دهستان فیروزجاه، شهرستان بابل). پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده جغرافیا.
مرکز آمار ایران. سرشماری عمومی نفوس و مسکن (1395).
مهدوی­حاجیلویی، مسعود، مطیعی­لنگرودی، سیدحسن، محمدی­یگانه، بهروز و نوروزی، صغری (1392). اثرات شهر زنجان برتغییر کارکردهای اقتصادی روستاهای پیرامونی جهت رسیدن به توسعه پایدار با استفاده از GIS. کنفرانس بین­المللی عمران، معماری و توسعه پایدار شهری، تبریز.
وودز، مایکل (1391) جغرافیای روستایی (فرایندها و واکنش­ها و تجربه­های بازساخت روستایی)، ترجمه محمدرضا رضوانی و صامت فرهادی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول.
Wirth,L(1938).urbanism as way of life American journal.of physiology.

  • تاریخ دریافت 23 خرداد 1402
  • تاریخ بازنگری 07 آذر 1402
  • تاریخ پذیرش 13 آذر 1402
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1403