مهندسی جغرافیایی سرزمین

مهندسی جغرافیایی سرزمین

واکاوی کمی و کیفی توان های ژئواکونومیکی حوزه خزر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری جغرافیا ی سیاسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران ، ایران.
2 دانشیار گروه جغرافیا، واحد رشت، دانشگاه آزاد اسلامی ، رشت ، ایران
3 استادیارگروه جغرافیا، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی ، تهران ، ایران
چکیده
مقدمه:  امروزه توجه به توانمندی‌های دریایی یکی از مهمترین رویکردهای دولت‌ها در راستای تحقق توسعه پایدار به شمار می‌رود. دریای خزر به عنوان یک منطقه منحصر به فرد ژئوپلیتیک، با دارا بودن مواهب محیطی، موقعیت ویژه و ظرفیت‌های مساعد، تاثیر بسزایی بر توسعه مناطق و کشورهای پیرامونی خود به ویژه توسعه ژئواکونومیک دارد.
هدف:  این مقاله با هدف واکاوی  کمی و کیفی توان‌های ژئواکونومیکی حوزه خزر به رشته تحریر درآمده است.
روش شناسی:  نگارندگان با بهره گیری از روش توصیفی-تحلیلی و مطالعات کتابخانه ای و پیمایشی درصدد پاسخگویی به سوال این پژوهش که عبارت است از "کمی و کیفی توان‌های ژئواکونومیکی حوزه خزر چگونه است؟" برآمده است. چنانکه ادبیات، مبانی نظری و یافته‌های توصیفی پژوهش از طریق مراجعه به کتب معتبر، مقالات علمی، آمارنامه‌ها و پژوهش‌های مرتبط و یافته‌های پیمایشی از طریق تدوین و تنظیم پرسشنامه و توزیع آن میان حجم نمونه شامل 271 نفر از اعضای انجمن ژئوپلیتیک ایران در فضای مجازی (930 نفر) که به صورت تصادفی ساده مورد پرسش قرار گرفتند، گردآوری شده است. یافته‌های میدانی با تکیه بر نرم افزار spss و آزمون‌های آماری در جهت ارزیابی فرضیه پژوهش مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.
قلمرو جغرافیایی پژوهش: حوزه دریای خزر به عنوان قلمرو جغرافیایی پژوهش مدنظر نگارندگان قرار گرفته است.
یافته­ ها و بحث:  بررسی‌های کتابخانه‌ای نشان می دهد : ظرفیت‌های اقتصاد دریا محور خزر و کنش­های مرتبط با آن در قالب منابع بیولوژیک، اقتصاد انرژی، گردشگری ساحلی، صنعت کشتیرانی، موقعیت ممتاز بنادر، مناسبات مشترک ژئوکالچر، رویکردهای قدرت‌های منطقه‌ای فرامنطقه‌ای با محوریت ایرن بر توان‌های ژئواکونومیکی حوزه موثر است. همچنین یافته‌های پژوهش که از طریق بررسی‌های پیمایشی و از طریق تجزیه و تحلیل داده­ها به کمک نرم افزار spss به دست آمده است حاکی از آن است بر اساس مقدار میانگین هر یک از گویه‌های پرسشنامه، مولفه‌های واقع شدن در مسیر کریدورهای شمال- جنوب، همسایگی خزر با روسیه، اشتراک فرهنگی پیرامون خزر، موقعیت اوراسیایی خزر و همجواری خزر با قفقاز و آسیای مرکزی، بیش از سایر مولفه ها بر کمیت و کیفیت توان ژئواکونومیکی حوزه خزر تاثیرگذار هستند.
نتیجه­ گیری: ظرفیت‎های اقتصاد دریا‌محور حوزه دریای خزر زمینه‌های توسعه مناسبات ژئواکونومیکی جمهوری اسلامی ایران را فراهم می­آورد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابراهیمی، حامد، اخباری، محمد. (1399). تبیین متغیرهای اقتصادی محیط پیرامونیِ اثرگذار بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران (مطالعه موردی: کشورهای حوزه دریای خزر). فصلنامه امنیت ملی، 10(36)، 467-510
احمدی‌پور، زهرا و همکاران (1394) بررسی الگوی رقابت قدرت‌ها در دریای خزر،فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، سال  30، شماره 3، پاییز (مطالعه موردی بندر انزلی)، رویکردهای پژوهشی در نوین  مدیریت و حسابداری1، شماره  1، تابستان
احمدی‌پور، زهرا و همکاران (1390) تبیین ژئوپولیتیکی شکل گیری سازمان منطقه ای در حوزه ژئوپولیتیکی خزر آسیای مرکزی، فصلنامه علمی پژوهشی آفاق امنیت، سال چهارم، شماره سیزدهم، تابستان
اسلامی، مسعود، غریبی، محسن. (1397). ژئواکونومی نوین انرژی و پیامدهای آن برای امنیت انرژی جهان، فصلنامه سیاست خارجی، 32(2)، 71-102
پیردشتی، حسن، مرتضی پور، احمد. (1394). بررسی فعالیت گردشگری ساحلی و نقش آن در توسعه پایدار (نمونه موردی سوال دریای خزر)، همایش ملی فرهنگ، گردشگری و هویت شهری، 3 و 4 بهمن
جانفشان، هومن، لشکربلوک، هادی. (1391). دریای خزر: آشنایی، مسائل و مشکلات. ششمین همایش ملی و نمایشگاه تخصصی مهندسی محیط زیست، تهران
جعفری، آذر، قاسمی، حسن. (1396). بررسی امکان توسعه حمل و نقل کانتینری در حوزه دریای خزر. فصلنامه رویکردهای پژوهشی نوین در مدیریت و حسابداری، 1(1)، 1-14
چنگیزی، مهرنوش، چنگیزی، مهوش. (1391). اکوسیستم دریای خزر و عوامل تخریب کننده آن، دهمین همایش بین المللی سواحل، بنادر و سازه های دریایی، تهران
حافظ نیا، محمدرضا. (1396). اصول و مفاهیم ژئوپولیتیک (ویرایش جدید با تجدید نظر). چاپ دوم. نشرپاپلی : مشهد.
خانی، محمدحسن، کریمی پور، داوود. (1392). دریای خزر و ملاحظات ژئواکونومیک شرق و غرب. مطالعات اوراسیای مرکزی، 6(2)، 21-40
خاوری نژاد، سعید. (1398). اقتصاد انرژی در دریای خزر: چالش‌های همگرایی منطقه‌ای. تهران  : نشر دولتمرد.
راسخی، سعید، حسینی، میر عبدلله. (1396). ارزیابی همگرایی اقتصادی منطقه‌ای حوزة دریای خزر. مطالعات اوراسیای مرکزی، 10(1)، 67-83
رحمتی، رضا. (1399). ژئواکونومی و نظم منطقه ای (نوردیک، شرق آسیا، و خاورمیانه). مطالعات اقتصاد سیاسی بین الملل  دانشگاه رازی، 3(1)، 159-187.
رضوانی، محمد رضا و همکاران (1396) نقش منطقة ویژة اقتصادی بندر امیرآباد در توسعة منطقه ای شرق مازندران، صنعت حمل و نقل دریایی، سال سوم، شماره 4، زمستان
رمضانی، سعید. (1395). بررسی  وزن ژئواکونومی دریای خزر و اهمیت آن در توسعه اقتصادی کشور. مجموعه مقالات همایش ملی آمایش سرزمین. جایگاه خزر و چشم انداز توسعه گیلان، منطقه آزاد انزلی
رمضانی، کاظم. (1395). تحلیلی بر وضعیت زیست محیطی دریای خزر و تاثیر آن بر اقتصاد استان‌های ساحلی ایران. مجموعه مقالات همایش آمایش سرزمین. جایگاه خزر و چشم انداز توسعه گیلان، بندرانزلی
زارعی، بهادر، زینی وند، علی. (1393). فرصت ها و چالش های ژئوپلتیکی جمهوری اسلامی ایران در منطقه خزر. چاپ دوم. تهران : انتشارات دارخوین.
زین العابدین، یوسف. (1396). ژئواکونومی ( توسعه مناطق – جایگاه ایران) ، انجمن ژئوپلیتیک ایران
زین العابدین، یوسف. (1396). شناخت و اهمیت جغرافیای سیاسی دریا. مجموعه مقالات نخستین همایش ملی آموزش جغرافیا در مدارس کشور با رویکرد دریا پایه، تهران
زین العابدین، یوسف. (1397). زمینه‌های موقعیت ژئواستراتژیکی ایران ، انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح
علینژاد لعیا (1388) نقش ژئوپلیتیکی جمهوری اسلامی ایران در سازمان‌های منطقه‌ای، پایان نامه کارشناسی ارشد ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت
سازمند، بهاره، کاویانی فر، پیمان. (1396). گسترش و اتصال زیرساخت های حمل و نقل و انرژی اتحادیه اروپا به حوزه ی خزر و دریای سیاه: ابعاد، فرصت‌ها و تهدیدها. مطالعات اوراسیای مرکزی، 10(1)، 85-100
سلطان مرادی، محمد، (1398). اقتصاد دریا محور راهبردی برای حال و آینده. بازیابی شده در 25 بهمن 1400 : از https://www.irna.ir/news/83510383
سعادت، رحمان، مسعودی، ناهید. (1393). بررسی همگرایی میان ایران و کشورهای حوزه دریای خزر (کاربرد مدل جاذبه). پژوهشنامه بازرگانی، 19(79)، 29-54
سیمبر، رضا، افشاریان، کیوان. (1399). تبیین دستورکار همگرایی منطقه دریای خزر  با تاکید بر وابستگی های متقابل. فصلنامه آسیای مرکزی و قفقاز، 109، 71-101
صمدزاده صابر، مجید و همکاران. (1399). تکامل و عقلانیت ژئوپلیتیک منطقه خزر: استقرار رژیم حقوقی و الگوی رفتاری تعامل و همگرایی. فصلنامه آسیای مرکزی و قفقاز، 111، 85-115
صیرفی، سامان. (1401). رژیم حقوقی مدیریت شیلات دریای خزر. فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، 52(1)، 323-349
طباطبایی، سید محمد، حسینی، سید محمدحسین. (1398). تبیین ژئواستراتژی بازیگران مداخله گر و پیرامونی حوزه ی خزر و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران. روابط خارجی، 11(4)، 113-141
عزتی، عزت ا... . (1388). ژئوپلیتیک در قرن بیست و یکم. تهران : انتشارات سمت.
عراقچی، سیدعباس، بیک بیلندی، علی اصغر. (1397). تأثیر عوامل ژئوپلیتیک اقتصادی دریای خزر بر تدوین راهبرد دفاعی جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه مطالعات دفاعی استراتژیک، 16(22)، 99-124
عطایی، فرهاد، شیبانی، اعظم. (1390). زمینه های همکاری و رقابت ایران و روسیه در آسیای مرکزی در چارچوب ژئوپلیتیک. مطالعات اوراسیای مرکزی. مرکز مطالعات عالی بین المللی. دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 4(8)، 131-151
کشیشیان سیرکی، گارینه. (1398). تاثیر دیپلماسی انرژی بر مناسبات ایران و کشورهای حوزه دریای خزر. اولین همایش ملی فرصت ها و چالش های پیش روی دریای خزر (با تکیه بر رژیم حقوقی، سیاسی و امنیتی، شیلات و محیط زیست، اقتصادی)،گرگان
کلوندی، رضوان، سعیدی، سید ناصر. (1399). اقتصاد دریا محور و توسعه آن با توجه به حمل و نقل دریایی و مناطق آزادتجاری. دومین کنفرانس ملی صنعت،تجارت و علوم دریایی، خرمشهر.
کیانی، داود. (1393). خزر و منافع ملی جمهوری اسلامی ایران بر محوریت انرژی، انتشار یافته در وبسایت شبکه اطلاع رسانی نفت و انرژی (شانا)، بازیابی شده در 25 بهمن 1400 ، از https://www.shana.ir/news/225844
گل کرمی، عابد و دیگران. (1397). تبیین ژئوپلیتیک سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران با تاکید بر قابلیت‌های ژئواکونومیک. نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 18(94)، 37-57
محمدی، جمال، تفکری، اکرم. (1394). تحلیل نطام بنادر شمال کشور در راستای توسعه منطقه ای. پژوهش های جغرافیای انسانی، 47(2)، 281-295
مخبر، محمد. (1399). اقتصاد دریا محور توسعه. چاپ اول. تهران : نشر چالش.
نامی، محمدحسن. (1389). جایگاه دریای خزر در استراتژی‌های جهانی با تاکید بر قرن 21. تهران : نشر زیتون سبز
وبسایت اتاق بازرگاتی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران (1400) آمار صادرات و واردات از بنادر ایران در حوزه خزر، بازیابی در 25 بهمن 1400 : از  https://www.tccim.ir
ولیزاده، علی ، ذکی، یاشار. (1391). اهمیت استراتژیک پل خلیج فارس در توسعه ژئواکونومیکی منطقه آزاد قشم. مجله پژوهش های جغرافیای انسانی، 44(4)، 203-222
ولی زاده، اکبر، صادقی، مهدی. (1400). کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر و جایگاه ایران در ژئوپلیتیک انرژی قفقاز جنوبی. مطالعات اوراسیای مرکزی. 14(1)، 153-176
Khalikov, Sarvar (2020) Common Legislation Regarding Discharge of Sewage and Ballast Water by Ships in the Caspian Basin, Journal of Geoscience and Environment Protection, 8, 65-75
Zeinolabedin،Y.et all (2009) Geopolitics and Environmental Issues in the Caspain Sea , Caspian Journal of Environmental Sciences (CJES) , 113-121
Zeinolabedin،Y.et all (2011) The Geopolitics of energy in the Caspian basin , International Journal Of Environmental Research , 501-508

  • تاریخ دریافت 06 تیر 1401
  • تاریخ بازنگری 29 اسفند 1401
  • تاریخ پذیرش 30 آبان 1402
  • تاریخ انتشار 01 آذر 1403